Click here to download the book of abstracts

Click here to see the book of abstracts online

Abstracts of the English-language papers and posters

(in the alphabetic order)


Ece Kumkale Açikgöz, Ph.D. & Açalya Alpan, Ph.D. (Gazi University, Turkey) – Re-reading a case of architecture in a historic site: the new Ankara railway terminal

The requirement for an intersection point that connects the intercity and in-city railway transportation in Ankara is finalized with a new multifunctional building that is planned to answer the needs of increased density, mobility, and speed, currently under construction. The new terminal building is directly inserted into the context of the historic site of the old terminal area competed in 1937, which displays a synthesis of a multiplicity of the period’s architectural styles. Holding the potential to host a great number of people, with such a location, the project appears as a priceless opportunity for architecture to arrive at a novice transition of the architecture of early 20th century.

This study attempts to evaluate to which extents this opportunity could (not) be excelled based on Strike’s analytic base for the evaluation and criticism of a completed project (Strike, 2013). His set of criteria includes the designers’ legitimate choice on an „exuberant or self-effacing” posture, appropriate scale, preventing architecture that destroys memories, letting the historic element remain dominant, preserving the sense of place based on the analytical technique of „figure” and „field” relationship, providing a spiritual, emotional and conceptual integration of the old with the actual, providing an architectural sense of morphology, and staying away from „the architectural sin of omission”.

With the gigantic scale and complex multi-functional program of the building, the project is announced to be designed as a „life center”, ironic with the content of the early 20th century development of the city on the other side of the railway track including a square, wide sports and ceremonial spaces, a public park as the representatives of the secular lifestyle of the early republic, and a route directed towards the old city center and the ancient citadel. Rumor has it that the old terminal building is to become a hotel and a conference center reminding a similar case in Washington DC Railway Terminal and criticisms on it. With this scene on view, the explanations on sensibility for the historic site are unconvincing about not being a scheme that is calculated solely on financial gain. On this discussion the authors are going to pay a special emphasis on how the building is perceived with reference to the historic urban landscape and try to interpret whether it constitutes a threat for the identity of the site.


Strike, J. Architecture in conservation: managing development at historic sites. Routledge, 2013.


 Açalya Alpan, Ph.D. & Ece Kumkale Açikgöz, Ph.D. (Gazi University, Turkey) – The challenge of preserving the integrity of Ankara: conflict versus neutrality on the early 20th century heritage

Constructed on the city’s former layers dating back to Phrygian, Roman, Byzantium, Seljuk, and Ottoman Eras, Ankara’s Modern Era constitutes the formation of the Capital city of Turkish Republic from scratch, which is unique in World’s urban history as one of the few designed nation state capitals of the early 20th century. This feature of the city attains its outstanding universal value, but instead of arriving at a collective consensus, the issue of preserving the historic urban landscape continues through long and tiring courses of court cases in Turkey (Şahin, 2013). The current ideological attack, devaluation and destruction campaign on the heritage of the Modern stratum of Ankara is an attempt that damages the integral unity of the stratified city as a whole; whereas the counter-argument being developed in Turkey to protect these heritage resources is also ideology based, which the authors think that provokes more destruction.

Through a presentation of an inventory of the current attempts that directly affect the Modern/Early-republican layer of Ankara, this study tends to develop a definition of risk as a base for understanding the needs of prevention of heritage resources in stratified and contested cities and to develop a neutral heritage discourse over „integrity” with no reference to ideology. The authors argue that for the purpose of minimizing the destructive consequences of the political conflict on the non-renewable heritage resources, the discourse on heritage in Turkey should be updated on a neutral base derived from the approach of „Historic Urban Landscape”, which sees the city as a stratified entity in a continuous process of evolution and privileges the integrity of heritage rather than self-oriented values.

This attempt would illuminate how a neutral discourse on the historic resources of the city makes it possible to discuss risk prevention in the context of integrity. It would be a theoretical contribution to heritage policies on risk definitions and to integrity discourses coming out of the current urban heritage loss, which might be massive if not prevented, in the Capital of Turkey, Ankara.


Şahin, S. Z. “Ankara Kentinin UNESCO Dünya Miras Alanı Adaylığı için Bir Öneri ve Eylem Planı. Journal of Ankara Studies, 1(1), 36-50, June 2013.


 Barsha Amarendra & Amarendra Kumar Das, Prof. (Indian Institute of Technology, Guwahati, India) – Role of cultural sustainability of a tribe in developing a timeless cultural landscape: a case study of Apatani tribe

Surrounded by blue hills and topographically cut off from the rest of the populated areas, the Ziro Valley puts forth a physical narrative of the co-existence of man and nature. Tucked in the lower ranges of the eastern Himalayas in North-East India, the valley was initially a swampy wasteland. Its development to the present status of terraced farmlands surrounded by woodlands testifies the sheer hard work of the Apatani Tribe.

The Apatanis have a distinct socio-cultural fabric with systematic land use practices and rich traditional ecological knowledge of natural resources management and conservation, acquired over the centuries through informal experimentation. The trademark of the tribe is the judicious utilization of limited land area. There are separate areas for human settlement, wet rice cultivation, dry cultivation, community burial grounds, pine and bamboo gardens, private plantations and community forests. The flat valley is used for wet-rice cultivation where along with paddy, fish is also reared. They efficiently conserve watersheds ensuring perennial streams flowing into the valley.

The landscape demonstrates the shared values, social cohesion of the tribe through rows of bamboo houses continuing into one another with shared walls, bereft of individual plot boundaries. The settlements called bastis are planned on the hill slopes with characteristic socio-religious structures like lapañ, nago and babo as village public centers. The tribe has a colorful culture with festivals celebrating nature, intricate handlooms, and skills in cane-bamboo crafts. This has made Ziro Valley a good example of a living cultural landscape where man and environment have harmoniously existed together in a state of interdependence even through changing times.

This research paper of the Apatani customs provides solutions at a time when scholars are struggling with ways to mobilize community involvement in developmental works. It also aims to highlight the Apatani cultural landscape, crucial for their recognition and subsequent preservation of these systems which are under serious threats of globalisation to disrupt the very fabric of the system unless appropriate actions are taken in time.


Cynthia M. Ammerman, MA (Louis Berger, Kansas City, USA) – The corporate and cultural: honoring the monumental in Kansas City, Missouri

The urban landscape of Kansas City, Missouri owes its elegance largely to the Kansas City Parks and Boulevard System designed by George Kessler (1893). Located at the heart of the Parks and Boulevard System and south of the central business district, is a cultural landscape that consists of the Beaux-Arts stylized Union Station (1914), the Egyptian Revivalist National Historic Landmark Liberty Memorial/National World War One Museum (1926) and the modern Hallmark Cards Corporate Headquarters/Crown Center (1952-1980s). Covering roughly 250 acres these three separate landmarks represent varying processes and approaches to urban “renewal” and historic preservation practices of the public and private sectors. Tracing the history of the built environment within these boundaries one sees the evolution of a cultural landscape that symbolizes freedom, the greatness and struggle of humanity, education and creativity in addition to the corporate consumerism of the Post World-War II period.

Using the development of Crown Center (1952-1971) as the impetus, I will discuss how Crown Center as a “corporate” landscape was a privately led, mixed-use urban renewal effort to establish a community within the historic part of the city that would serve employment, housing and entertainment needs at a time when Kansas City was experiencing gross suburbanization.

As a designed corporate and cultural landscape, the architecture of Crown Center honors the monumentalism of the historic Liberty Memorial and Union Station while also layering the materials of modernity in its high rises, walkways, fountains and public spaces.

In addressing the aim of the conference I will explore the compromise and foresight of Crown Center developers as they designed the corporate landscape to work in tandem with the natural topography and existing built environment. Additionally, the discussion will explore how the public/private interests continue to compromise to preserve the dichotomy of monumental development over time in Kansas City.


Marek Barański, dr arch. (University of Technology in Kielce, Poland) – Damaged landscape of ancient Palmyra and its recovery

Since the end of the XVII century a great panorama of ruins of Palmyra became a World known iconic view. However visit to Palmyra became an obligatory destination to Syrians and myriads of tourists, the site and its architectural monuments created a spectacular base to research the intercultural exchange between the East and West. One of its topic is a building technique being independently developed in Palmyra between the 1th century AD until the 273 AD conquer of the rebellious town by the Aurelian. Damage of iconic monuments of ancient Palmyra  dramatically changed the landscape, and caused a loss of important evidence, both in architecture, decoration and building technique at this cultural crossroad at the Syria. Program for recovery of the situation is indispensable. There are urgent need for a site protection of ruined monuments as well as their documentation in order to create individual plans for various action from anastylosis to reconstruction of damaged monuments.


Ewa M. Charowska, dr inż. arch. (Canada) – The art of architectural reconstructions in situ at archaeological sites in the context of cultural landscapes

Must reconstruction always be a necessary evil, chosen because of the pressure on the part of the stakeholders? Can a new building surrounded by a natural landscape enrich it despite its obvious antropogenic charachteristcs? How does reconstruction help the presentation of relics in a non-destructive manner and enables the understanding of inexistent architectural forms?

Reconstructions belong to a broad group of architectural structures used in the protection of material culture, historical significance and symbolic values. However, unlike conventional protective structures, they generate a lot of controversy. They are often not taken into account as a form of architectural communication for fear of violating various charters and international conventions. Furthermore, additional difficulty may be caused by the need to insert the form of a newly reconstructed building into a pre-existing cultural or natural landscape.

Nonetheless, there is a need for reconstructions in the case of forgotten or rare monuments, as well as those located in parks, on tourist routes and in situations when the reconstructions are consciously designed as a form of protection for the relics. One such example is the Museum of the Royal Tombs of Aigai (Greece), housed in a protective structure that also happens to be a reconstruction of the mound raised over the tombs in the third century B.C.

Reconstructions are also necessary in the case of inexistent Iroquois Long Houses. The partially reconstructed in situ fifteenth-century Iroquois village in Crawford Lake (Canada) shows how to skillfully insert new structures in a system of natural parks.

Finding the right balance between the existing landscape and the a new building form allows for a visual „acceptance” of a foreign architectural element, as is the case for the Roman Tower in Dalkingen (Germany). The dynamic glass cuboid, that stands out against the greenery of the park, brings attention to its interior containing a textile reconstruction of a Roman triumphal arch hung over the relics of the foundation from the third century AD. A fragmentary and simultaneously symbolic reconstruction of the temple dedicated to Apollo in Portonaccio (Italy), dating to the sixth century BC, is both mesmerizing when set against its background of lush vegetation and helpful in arranging the countless fragments of foundations and walls.

Architectural reconstructions, using modern techniques and building materials, should become an integral part of the cultural environment they are constructed in, as exemplified by the reconstruction of the buildings from the Roman era in Chur (Switzerland).

The art of designing reconstructions lies in finding individual solutions for each case. It is necessary to take into account the context of the existing cultural environment because the reconstructions – designed to invoke the form or function of inexistent architectural structures, become a permanent element of the existing natural or urban landscape.


Diederik de Koning, MSc. (Graz University of Technology, Austria) – Educating architects: the problem with agricultural buildings

With the following question, publisher Paulhans Peters reflected on the retirement of professor Franz Riepl from the department of Agricultural building and rural settlement at Graz University of Technology: “But one question remained unanswered […] : who is to pass on the necessary specialist knowledge to students about designing the agricultural buildings that will be needed […] in the future?” (P. Peters. Franz Riepl. Stuttgart: Axel Menges, 2006). During the last three decades of the 20th century, professors Hinrich Bielenberg and Franz Riepl took on the responsibility of practicing, researching, and lecturing on the countryside as an integral part of the architectural discourse. After Franz Riepl retired in 2000, the faculty considered the topic outdated. The name of the institute was changed, and gradually a new agenda was formed. With this transformation, the accumulation of specialist knowledge on proactively dealing with such (agri-) cultural landscapes came to a halt.

This shift is exemplary for architectural education in Europe at the turn of the century. The market-driven socio-political environment of the time, coupled with the further specialization of agro-industrial construction, alienated the topic from the architectural discourse. Both practicing architects and scholars shifted their attention to the city (or: urban landscapes) as the focus point of their work. Architects escaped to a laissez-faire attitude when it came to farming as a culture-forming process. Herein lies a challenge. On the one hand, many consider the generic appearance of farm structures intrusive to the existing Kulturlanschaft; on the other hand, traditional farms and farmhouses that do reflect a unique culture have lost their function or are abandoned as rural population is shrinking. It is proving difficult for architects to balance these two forces and consciously shape–through design–the cultural landscape as one inter-disciplinary project.

Taking the work of architect-educators Hinrich Bielenberg and Franz Riepl as example, this paper discusses the tools and methods with which the countryside can once again be part of the architectural discourse. These examples show how practicing architecture in this context requires a modest approach in comparison to the urban architecture we are all too familiar with.


Paolo Del Bianco (Fondazione Romualdo Del Bianco, Florence, Italy) – World Heritage Sites for dialogue. Heritage for intercultural dialogue, through travel, life beyond tourism

The invitation by prof. Andrzej Tomaszewski during a ceremony in Florence in April 2006 and our subsequent participation at the 1st conference of Theory and Philosophy of Conservation and Restoration in Cracow on 25 and 26 May 2006 have re-delineated the path of the Foundation, started in 1991, directing it towards the ideas that are reflected in a philosophy, Life Beyond Tourism with Learning Communities and World Heritage Sites for Dialogue.

In these ten years, the life of the Foundation in ICOMOS has taken its shape and Prof. Andrzej Tomaszewski from heaven will assess if it has been an active shape and if it has contributed to the growth of the family of conservators and of the theme of conservation, especially regarding the topic, to which he was especially attentive “heritage, tourism and conservation”.

The 18th Assembly of the Experts of the Foundation that took place on 12,13 March 2016 rendered possible the publication of its Conclusions in the book “The Sites of Dialogue”, in April 2016; today this publication exists in three languages, Italian, English and Russian, while its reprint next July is expected in 6 languages: Italian, English, Russian, Spanish, Japanese and Arabic. The intention of the Centro Congressi al Duomo, the Founder of the Foundation and its constant supporter, is to distribute it among at least 100,000 visitors in Florence in order to contribute in a small, but tangible way to the path that will help to distinguish the travel of services and consumption from the travel for dialogue among cultures in the world in full globalization that is crying out for knowledge and respect of diversity. From here derives the research on the synergy of the three UNESCO Conventions of 1972, 2003 and 2005 in a curious circular evolution as it was published in the editions presented at the aforementioned 18th General Assembly of the Foundation.


Chao-Ching Fu, Ph.D. (National Cheng Kung University, Taiwan) – Discourse on the protection and conservation of aboriginal villages in Orchid Island in Taiwan

Orchid Island, located off the southeastern coast of Taiwan, is the habitat of Tao (Yami) people. Tao is an ethnic minority group who migrated to the island 800 years ago from the Bantan Archipelago in Philippines. The Tao Tribe is the only oceanic culture aboriginal tribe in Taiwan. The tribe’s population of approximately 3500 is, spread across six villages on the island. Due to their isolated living environment, Tao’s culture has remained relatively intact. During the Japanese colonial period, the island was declared an ethnological research area and its accessibility was under control. The Tao people called the island Ponso no Tao, which means “the island of the people“.The Orchid Island first appeared on a 1654 French map. It had different names in subsequent periods. After the WWII, the island was renamed Lanyu or Orchid Island, after the local orchids.

Tao’s architecture is unique. Three major building types exist on the island. The first is the subterranean main house, which is warm in the winter and cool in the summer. The design solution also keeps the houses safe during strong typhoon wind. The second is the elevated pavilions that are place for social and leisure talks. The third is the rectangle work building, which is used as the working place. In some cases, elevated storage granaries may be founded. Boat houses are built to storage the decorated boats used for fishing as well as ceremony. In 2002, Yehyin Village on the island became a protected settlement in Taiwan. Recognizing that the Orchid Island contains both cultural and natural resources and assets, the Taiwan government selected it as a potential World Heritage site in 2003. In 2013, Langdao Village on the island was listed under the category of cultural landscape. In spite of the implemented legal protection, new development and a nuclear waste provided the island with potential threats. This paper will discuss the characteristics of architecture and landscape on this unique island and the strategies as well as difficulties in their conservation at the present time.


Martin Gojda, Prof. Dr (University of West Bohemia, Pilsen, Czechia) – The value of complementarity. Integrating the evidence from air survey and airborne laser scanning in Bohemia

This paper offers a contribution to discussion of the value of integrating different airborne perspectives for landscape prospection. A case study in Bohemia, Czech Republic, illustrates how the integration of the results of a long-term programme of aerial reconnaissance and recently acquired ALS (Lidar) data has significantly improved the methodology and knowledge dividend for the study of past landscapes and settlements. Three types of features –barrows/ring ditches, a hillfort, and 19th century artillery redoubts – have been surveyed repeatedly in order to detect the degree to which sites known from differential cropmarking in arable crops are also evident in ALS-derived DTMs (Digital Terrain Model), and vice versa. It is noted that components of the hillfort and redoubts are clearly evident in the DTMs despite lying in fields that have been intensively cultivated for many decades at least, and are not easily recognised from the ground because their outline is so smoothed. This study illustrates the complementarities of cropmark aerial survey and ALS even in heavily ploughed environments, where there is often an assumption that features recorded as cropmarks have no surface expression, when in fact this often depends on the scale of the features.


Mehmedi Vehbi Gökçe, Ph.D. & Semiha Akçaözoğlu, Ph.D. & Betül Gökçe (Nigde University & Yıldız Technical University, Turkey) – To save or to lose historic landscapes: Istanbul city walls

Today, landscaping is considered as organizing public or private recreational areas to provide city dwellers against the stressful difficulties of intensive rural life. Besides this being a fact, historical heritages commended to contemporary communities by their predecessors should also be taken as contributors to the landscapes of the existing rural areas and be treated to allow performing the intended contribution since they are bridges between past and today.

Today’s communities and local administrations, being in a hard rat-race in their daily experiences, do not seem to have time to see around and realize what they are about to lose.

Communities and the individuals are about to lose the rural identity which they are living in as a part of it, and the local administrations as municipal bodies which currently govern today’s communities and provide services for a sustainable rural life for them are about to lose what they have as determinative identity to offer their citizens and their visitors who come from distant locations and pay a lot to experience this credentials.

One of these rural environments about to lose the most of its identity is the city walls of today’s İstanbul, the old Constantinople of the period 330-1453 AD. The walls still try to resist to the destructive effects of a giant metropolis besides having been abandoned to the danger of facing estrepement. Considerable damages that threaten the entity of the walls initiated and it is not prophecy to predict the eventual annihilation of the walls in the near future.

In this study, the city walls of İstanbul were studied as a landscape component of the city of İstanbul, besides its cultural and historical meaning. The damages were photographed, discussed and new ways of re-evaluation of the walls were proposed. Its current contribution to the landscape of the city was studied while that of to-be-restored walls was predicted. As a consequence, it was concluded that the walls that witnessed 1600 years in the course of the history of humankind should be repaired, restored with ultimate care and revitalized with new functions to safely hand them down the future generations.


Joanna Gruszczyńska, mgr inż. arch. (Politechnika Warszawska, Poland) – The city for people – the image of postindustrial sites in modern city

The city were astounding and frightening at the same time since the primeval times. Human has dreamt about a town since the beginning – there he see new possibilities, development and career opportunities, enrichment and self-realization. The modern city is highly-developed in term of technology, communication, social and economic issues. The process of urbanization and globalization cause the fear that cultural differences might be blurred and the city itself will no longer fulfill the basic assumption, such as providing the residents a sense of security and development opportunity. The current times forgot the essential identity of the city and places.

In the space of the Polish cities numerous objects can be found. They create testimony of civilization development, heritage, history, as well as the determinant of the attractiveness of the space. They are often untapped capital. If there was an appropriate redevelopment, they would become a catalyst for change for the surrounding buildings and its inhabitants, or perhaps for the entire region.

The industrial sites redevelopment has become a necessity during current social and economic changes. Main purpose is to give a new quality to spaces and create proper conditions for development of the city.

The old, industrial areas are often disassociate from the image of the today’s city, becoming barriers that impend the urban sprawl. We need changes in attitude towards revitalization of the industrial buildings and areas. Friendly city for residents should be created through actions that use existing cultural capital  and respect local identity. A chance to replace old function of the buildings with new programme that generate city life.

Interdependence transformation of adaptation to the protection of historic values and the impact of adaptation of industrial sites on the transformation of the image of the city could be analyzed on case studies.


Eva Gutscoven, MEng (Eindhoven University of Technology, the Netherlands) – Sustainability by management – A comparative policy study of the World Heritage cities of Amsterdam, Edinburgh and Querétaro

Like any city in the world, World Heritage cities are evolving and keep changing. A new approach to heritage management has been developed to find the balance between the conservation of urban resources and the sustainable development of cities. This approach, known as the landscape approach, has its guidelines outlined in UNESCO’s Recommendation on the Historic Urban Landscape (2011). Moreover, seven doctrinal steps are described. The aim of this research is to assess the integration of the landscape approach in local policies. One way to contribute to this gap is to apply the assessment framework, developed by Pereira Roders and Veldpaus (2013) on policy documents. Using the framework, heritage and planning policies of three different World Heritage cities were assessed, aiming to reveal the integration of the first step of the landscape approach, i.e. mapping of resources. In the case of the first step, the framework proved to be a useful tool for the comparison of different cities. Each of the categories is assessed using a specific assessment scale per policy document and per case study. The results revealed that the first step of the HUL can be interpreted in different ways. Overall, the World Heritage cities of Amsterdam, Edinburgh and Querétaro revealed that resources were mainly textually identified, without the precisely location of them. In other words, it seems that management stakeholders understand the first step of the landscape approach as the textual description of resources. If resources were (more detailed) mapped, this was mostly on a need-base. In all of the WH cities, the mapped resources were mainly tangible and asset-related, representing that emphasis on the management of resources lies mainly on the fabric. In all of the cases, data collection mainly happened on the level of the individual building or larger urban district. This does not mean that information on other levels were not available. In some cases, data was not analyzed or included in the policy documents.


Martha Hellion y Tovar (Center of Research and Documentation on Artist’s Publications, Mexico City, Mexico) – An approach from the contemporary art field to apply conservation criterion

The object of study is the dialogue between approaches and understanding of Landscape as an European concept for the interpretation of natural environment conceived and manipulated by men and the Latin American concept using the word Paisaje (in Spanish) from Paysage (Pays in French) that describes in a more widely manner an extension of land viewed from the distance. Both comprehend the natural environment and biodiversity and had influence the views and interpretations in the wide panorama of the Arts, including Multimedia, not only as an artistic manifestation but as an historic register of development, documenting the relation between the inhabitants and their environment, sometimes successfully adapted and others not succeeding at all. Searching from the early Botanical Expeditions, where classification was a way to identify, to be familiar with the environment, this make us look through the process of time/memory in visual projects and work conceived by artists. Some, they established in groups to collaborate, acquiring more visibility and strength to support their ideas as a way to conceive new strategies and policies for environmental conservation. As Visual Artist, active in this policies I would like to participate presenting some of these initiatives, talk about their process of realization and open discussions that may be a contribution for new concepts and models. Some projects are in Graphic format (publications and graphic work), others try to represent the geo‐poetics of nature with more complex ways:

– Occupation of the Lava Bed in the 1950s, marked the development of Modern Architecture in Mexico City.

– Rescue and restoration of the Dominican Convent in Oaxaca State, house the Botanical Gardens and Burgoa Library, a patrimony of cultural wealth, due to initiative from a group of artists.

– Las Pozas in Xilitla, conceived and built by the English poet Edward James, his surrealist ideas reflected on the way he integrates capricious architecture and natural environment.

Some other projects in process will be presented as approaches from the Contemporary Art field in support to be a conscious conservation mind.


Tetiana Kazantseva, Ph.D. (Lviv Polytechnic National University, Ukraine) – Polychromy in architecture as a manifestation of the link between man and environment

From the ancient times, the polychromy in architecture shows the available building and facing materials, and the wish to separate or to merge with the natural environment due to the chosen color palette and polychrome techniques. Mesopotamian muddy cities or blue and green majolica domes of Asian architecture are one of the numerous examples of such manifestation. It is important to analyze the evolution of man’s attitude to the polychromy in architecture as the connection (or its absence) with the environment. In such context, the author proposes to consider the luminescent Greek encaustic buildings, Roman palette of precious facing materials, frescos and mosaics of Byzantine interiors (in opposite to the opus mixtum of facades), sacral vivid colors of the Medieval Epoch, multicolored Renaissance facades and interiors, complicated palette of Baroque illusional murals, hierarchy of Classicism polychromy, monotony of Historicism facades (in opposite to the rich polychromy of interiors), unique color combinations of the Modern (Secession) style, and the muted but rich palette of Functionalism style. The work is based on the author’s bibliographical and field research (including Lviv architecture).


Zara Khan, BA (Beaconhouse National University, Lahore, Pakistan) – Monumental heritage – optimization of Hiran Minar

Cities are the living creatures that interact with their environment balancing the ecosystem rather than a mere interface of structural connections. One,s recognition is this world very much depends on how well it protect its culture and tradition. A city desires to have old buildings to retain a sense of enduring heritage.  Pakistan, a country that is known to have the earliest inhabitants in the region contains plentiful archeological sites that are worth saving for human civilization. Landscapes play an important role to enhance the architectural exquisiteness as it has the great extent to offer pleasing and impressive qualities to the built structures. The selected site for this study is Hiran Minar in Shiekhupura which is 43 km northwest of Lahore. Hiran Minar or Deer Tower was constructed by Mughal Emperor Jahangir in memory of his beloved antelope named Mansraj. The site is surrounded by forest protecting it from the neighboring concrete structures and allows the sightseer to experience the Mughal garden in a landscape that creates the ambience of the old hunting grounds. The forest has been condensed miraculously over the years due to growing demand for agricultural land and the expansions that are too rapid and not planned properly. It is not long before the trees of the entire forest vanish and the space is left with dead walls of the monument. If not done properly, we might as well obliterate our traditions and blended philosophies. It is necessary to find solutions to aid the deteriorating site as we need to master the art of conserving such memories. Suggested is that this monument and the enclosed forest should be preserved in such a manner that it becomes self-sufficient and independent. It is required to understand the social and economical needs it had to face over the years then to make-up the exterior of the historic site.


Radosveta Kirova, MA (Institute of Art Studies, Bulgarian Academy of Sciences, Sofia, Bulgaria)- Residential and defensive towers during the Ottoman period in the Balkans as generators of urban activity

Residential and defensive towers from the Ottoman period used to be and still are an ubiquitous part of the traditional landscape in the Balkans. Balkan toponymy is an evidence of their active role in the urban processes: names of lots of villages, quarters or localities consist of the word kula, from of Persian origin which is presented in all of the Balkan languages.

Complicated functional model of these buildings included different usages such as refuges of passive and active defense, habitation on permanent or temporary basis, sentinel, observation and control posts, storages and safe-keeps, etc. and was based on specific social models predetermined their spatial role as cores of safety and protection, which attracting different activities and services used to expand into neighborhoods or villages. Specific social models of distribution of residential and defensive towers during the Ottoman period in the Balkans used to predetermine their specific spatial features of generators of urban activities as agricultural estates or mining settlements or in regions under the regulations of traditional law as vendetta. Knowledge of these specific buildings could serve as a base for heritage protection policies and restoration and conservation activities.


Heiner Krellig, Dr (Germany) – Historic gardens and climate change. A report of experiences

Gardens, with their architecture, and their architectures, have always been crucial for the constitution of cultural landscapes. Quite often they are simply part of larger cultural landscapes, but in some cases as in the Dessau-Wörlitzer Gartenreich along the banks of the river Elbe, or in the Havel-lake region between the Southeast of Berlin and Potsdam with the princely parks Babelsberg, Neuer Garten, Glienicke, Sacrow, the Peacock Island, the manor house and park Kladow up to the Villenkolonie Wannsee with various outstanding historic monuments as the villa of Max Liebermann and the house of the Wannsee Conference, gardens themselves do determine entire human formed cultural landscapes.

As gardens, as well as cultural landscapes, due to their specific material structure, which is continuously exposed to changing weather are the most vulnerable artworks, their conservation now is increasingly threatened by the conditions of global climate change. Even now, almost daily, gardeners and conservators can observe damages that can be related to changing weather and climate conditions that effect all material parts of the gardens: more frequent exceptional weather events, as storms, heavy rains that threw down plants and destroy newly laid out ways in traditional techniques, extraordinary floodings, accelerated decay of stone, changing fo ground water level, dissemination of hitherto no dangerous or newly introduced pests etc. etc. Therefore the Prussian Palaces and Gardens Foundation Berlin Brandenburg in cooperation with ICOMOS-IFLA and the Deutsche UNESCO-Kommission, in 2013/14, carried out an international, multidisciplinary research project that, for the first time, systematically challenged a risk analyses including examples from the most important garden landscapes of Europe, with the scope of the development of proposals for conservation. The final result was the international conference Historic gardens and climate change, held at Potsdam in September 2014, and the accompanying book publication in two languages and the adoption of a Charta of Sanssouci that clearly formulated the need of further scientific research in the service of long time conservation of historic gardens and cultural landscapes.

As the only art historian in the project I held the position of the project manager with the task to coordinate contributions by researchers coming from 26 different scientific disciplines and 13 countries. In the conference I would like to present some personal and general methodical observations concerning multidisciplinary research at the service of conservation of historic cultural landscapes and gardens, as e.g.:

  1. The general objective of conservation of historic gardens and cultural landscapes, in sense of a careful management of change, which in case of world heritage monuments is a responsibility to protect part of the heritage of the humanity, should not easily abandoned when new challenges have to be faced.
  2. Climate change will affect historic gardens and cultural landscapes, also and especially in already dry regions as on the east German and Polish sandy grounds, a fact that was not doubted by any of the contributing scientists, except than from the inside of the institutions responsible for their conservation.
  3. As regional previsions of changes to be expected are still very insecure all measures that can be taken in consideration to prevent art works and historic monuments should be so-called “no-regret-measures”, measures that will not afflict the historic and artistic value of the place in case the predicted effect will not occur.
  4. While, for all other artistic materials used in the outside world (stone, metal, wood, etc.) techniques of preventive conservation have been developed, it resulted that very little is known about the needs of the biological material used to design gardens and landscapes, e.g. how to increase the resilience of old trees, how to choose and grow substitute plants in case of necessary replantation in regard to their adaptibility to various climate conditions that can be expected.
  5. All measures to prevent art works and historic cultural landscapes should be economically affordable, sustainable, thrifty in regard of use of raw material (water!), and take part in a general plan for climate adaption.
  6. Gardener’s knowledge, as taken along by tradition for hundreds of years, should not be easily abandoned, but underpinned by scientific evidences.
  7. For all of the various compartments of historic gardens (e.g.: grass- and woodlands, outstanding solitaire-tree, ways, especially inclined ones, outside sculpture, waterfalls etc.) guidelines should be developed in international exchange in regard of the specific climatic and ground conditions.
  8. Measures developed for historic gardens, in part can also be exemplary for the conservation of larger cultural landscapes, especially where, for example, it is the case to preserve historic trees in a rural village centre, and they can also serve as a model for private garden owners.


Karen Lens, MA & Nikolaas Vande Keere, MA & Bie Plevoets, Ph.D. (University of Hasselt, Belgium) – The monastic landscape – carrier of memory and potential catalyst in conservation and adaptive reuse processes of material and immaterial heritage

Monasteries are a challenging architectural typology to study conservation because of their indissoluble connection to their environment. Different monastic rules define their spiritual and daily life, visualized in rituals during a permanent and repeated quest for spiritual and spatial perfection. Despite their assumed secluded life of contemplation, monasteries not only care for their own welfare. They spatially and socially shape the surrounding landscape and vice versa. This complex interdependence results in a hybrid and progressive balance, which evolved to their current state with trial and error through time.

Currently in Western Europe, monasteries go through a process of secularisation and ageing. To conserve our monastic heritage today, we also have to deal with the fragile equilibrium as a result of this. Therefore, every spatial intervention is catalogued as an adaptation. Experiencing the shrinking of their population as a threat, the religious communities turn to different stakeholders, including (interior and landscape) architects and designers, to develop a process and methodology of adaptive reuse. The Faculty of Architecture and Art at the University of Hasselt, repeatedly studied several cases in order to reflect on the matter.

We selected 3 Belgian cases, which embody varied material and immaterial relationships between rural or urban landscape and built heritage: Trappist Abbey „Vault of Achel”, former Augustinian but currently Cistercian abbey „Marienlof”, and Franciscan monastery of Sint-Truiden. They are typically combined places of pilgrimage and repose, worship and labour, often middle ground for political conflicts and ownership challenges. Notwithstanding a rich, turbulent history, all 3 are at a turning point, maintaining traces of their strong ritual traditions. Like rituals going beyond the walls of the monastery, these traces go beyond their religious origin and leave marks in time.

This layered interpretation of monastic landscape is the starting point for our research by design. We repeatedly studied these monasteries in (interior) architecture (master) studio’s, a PhD thesis and projects funded by the Flanders Heritage Agency. The varied cases highlight possibilities of the complex relationship of monastic, ritualized heritage with its gardens and surrounding landscape both as carrier of memory and as a historically experimental and mediating catalyst in conservation and adaptive reuse.


– Bales, A. 2001. “Mapping Rituals in a Carthusian Monastery: La Certosa Di Calci.” Journal of Architectural Education, 54(4): 264–267.

– Krüger, K. and Toman, R. Translated by van der Kooij, A. and Post, E. 2008. e.a. van ‘Orden und Klöster, – 2000 Jahre christliche Kunst und Kultur). Kloosters en Kloosterorden: 2000 jaar christelijke kunst en cultuur. Groningen: Persklaar.

– Lauwers, M. 2014. “Circuitus et figura. Exégèse, images et structuration des complexes monastiques”. Monastères et espace social: Genèse et transformation d’un système de lieux dans l’Occident Médiéval, ed. Lauwers, M. Turnhout, Belgium, Brepols Publishers.

– Lawrence, C.H. Translated by Ad Rem Tekst, and Franemölle van, E. 2001. ‘Medieval Monasticism – Forms of Religious Life in Western Europe in the Middle Ages, 3rd edn 2001 (1984). Content review and author of chapter 15, Kloosterleven in de Lage Landen, by P. De Grieck, 2004. Kloosterleven in de Middeleeuwen: in West-Europa en de Lage Landen. Amsterdam: Pearson Education Benelux.

– Lens, K.. Van Cleempoel, K., Monasteries – The layered capture of rhythm in space and time through rituals by ‘moulage’ in Interiors – Special issue: Spaces of Faith. Volume 6, Issue 3, 26 April 2015, 289-305. Taylor & Francis, Verenigd Koninkrijk.


Yi-Hung Lin, MA & Liang-Ping Yen, Ph.D. (National Taiwan Museum & Chinese Culture University, Taipei, Taiwan) – Colonial cultural landscape: Bunun’s inhabitation ruins and Japanese colonial constructions in Laklak in Taiwan

The mountain area of River Laklak used to be the habitat of Bunun people in Taiwan. During the Japanese colonial period, Japanese colonial government built roads, police stations and some infrastructures in order to control Bunun people. Between 1933 and 1936 for more efficacious administration, Bunun people was forced to leave their habitat to the mountainside of Huatung Valley. Since then Bunun people has been away from their hometown, and their ruined original tribes and buildings with the abandoned Japanese colonial agency were covered by weeds.

The values of Laklak area can be seen through two ways: on the one hand, from ruins of Bunun’s tribes and buildings, we can discover Bunun’s tribe patterns, building types, material usages which presents her racial material culture. Furthermore, based on these materials, we can understand how Bunun people reacted to the natural environment such as water, trees and slates as building materials and also the location of the tribes. All these represent Bunun people’s sense of inhabiting. On the other hand, ruins themselves represent a fact of the colonial governance. Through the colonial power, Bunun people was forced to leave, so that their original tribes and buildings collapsed. Moreover, the constructions of some roads, ruins of police stations and suspension bridges represent the colonial power and also the unbalanced relationships between the colonizer and the colonized. Bunun’s habitat and the Japanese colonial agency therefore co-sustain such a complex historical, colonial and cross-cultural landscape.

The paper as a consequence will firstly formulate the history of Bunun people and Japanese colonial governance in Laklak. Secondly, the conditions of both Bunun and Japanese ruins will be clarified. Finally, the values of such colonial cultural landscape will be discussed and estimated.


Svitlana Linda, D. Sc. & Olga Mykhaylyshyn, D.Sc. (Lviv Polytechnic National University, Lviv & National University of Water Management and Nature Resources Use, Rivne, Ukraine) – Decommunization and historical image of Ukrainian cities

“Decommunization” is a popular word in Ukraine nowadays. Clearing from unwanted past is one of the motives of officials PR-campaigns and actions of honest people of Ukraine. Also this problem is fixed officially by the 2015 presidential order “About judging communist and national-socialist (nazi) totalitarian regimes in Ukraine and forbidding such symbols propaganda”. Within cities and towns decommunization means “struggling” with buildings and monuments “leninfalls”, mass toponymy renaming: not only streets and squares, but cities, towns and villages, districts and regions (more than 3% of Ukrainian settlements are to be renamed).

But the start of decommunization project realization shows us that this process is extremely complicated, controversial and disputable. Unwanted communist-socialist heritage in architecture and city-building is a part of our history. Many objects are not only ideology symbols, but also legal architecture memorials and have great influence on forming cities’ architecture image. Names of many cities, towns and villages became so common they have lost the semantic connection with specific persons of former regime. There is a problem of renaming regions because first one should change the Constitution where there regions are specified. Not only professional architects and law creating officials are worried about decommunization problems, but usual citizens and inhabitants of cities and streets to be renamed.

The materials examine the problem of decommunization program realization by the example of historical images of Ukrainian cities (Kyiv, Lviv, Kharkiv), show the opposition of tasks and realization methods, where tasks should have been consisting of Soviet practice denial and realization methods – appealing to national memory values as the mental force internally hostile to communism.


Mingqian Liu, Ph.D. (Texas Agricultural and Mechanical University, College Station, USA) – The missing landscape of Yuanmingyuan: preservation and revitalization of a Chinese imperial garden

Yuanmingyuan, or “the Gardens of Perfect Brightness”, was a large-scale garden and palace complex in Northwestern Beijing. It served as the imperial garden and administrative center for Qing emperors from early 18th century to mid-19th century. As an important icon of Chinese imperial garden design and the chief physical evidence of Anglo-Franco invasion in Beijing of the late 19th century, Yuanmingyuan went through different phrases of development and deconstruction over its three centuries of history. Today it still calls attention from many historians, planners, preservation specialists, tourism developers as well as the general public, because of not only the information and values it contain, but also the complicated preservation issues related to this site, especially on the treatment of missing landscape, which is seen as testimonies to traditional Chinese architecture and garden. This paper first traces the historical background and explains the artistic values of the garden, and then talks about the preservation issues and debate over reconstruction during the past few decades. The paper argues that it was the absence of buildings and landscapes that eventually led to the general public’s misconception of Qing dynasty imperial garden design, and the absence of reconstruction efforts was due to the goal of patriotism education, debate about the authenticity of surviving visual and literary references, lack of financial resources and also the contemporary administrative concerns of this site. In a word, the Yuanmingyuan experience is a good example of how absence of original scenery could have both positive and negative effects in a particular historical setting, and how the missing landscape could become an important cultural concept in the process of cultural heritage preservation and promotion.


Estefanía López Salas, Ph.D. (University of La Coruña, Spain) – Seeking the traces of a former monastic landscape in the vicinity of Samos Abbey (Galicia, Spain)

The knowledge of how a landscape was in the past is essential to achieve its suitable value at the present as well as ensuring its future conservation. Working on that principle, in this paper we will identify what remains nowadays from the lost enclosed space around one of the most ancient Galician monasteries, Samos Abbey, in order to know how it was in the late eighteenth century, just before the secularization of Spanish religious houses. Despite the proven importance of this abbey, it is surprising that we have so little information about this issue. That is, we do not really know how it was the consolidated monastic structure on which the new layers of the contemporary landscape has been set.

This paper presents a methodological approach to disappeared landscape-structure reconstruction, whose results are mainly visualized in a graphic way. We use a set of sources, including analyses of archival data, studies of old maps, a deep on-site investigation and mappings of architectural and cultural remains. As a result, we are able to draw the lost image of this past monastic landscape in 2D and 3D models, which become a useful tool to recognize permanent elements, to recover lost values and to propose measures so as to preserve what we have inherited.


Cristiano Luchetti, MA & Romano Martini, Ph.D. (American University of Sharjah, United Arab Emirates & UNICUSANO, Rome, Italy) – The city that penetrates the sky

In this paper we will investigate about the vertical growth issue of Dubai. Without underestimating the urban and architectural uniqueness of the sheikhdom, we think that a critical gaze on such a phenomenon could foster a wider and more general analysis framework of the complex issues related to urban contemporaneity. Architecture is both theoretical and practical, but nowadays it seems to have heavily gave up on the theoretical side. Too many times stuck into the esthetical research for original forms and “styles”, contemporary hyper/postmodern architecture seems mainly oriented toward “iconism”. It is the celebratory power exercised by images and charm of the “superlative”. The tendency towards gigantism and the frantic race to “the highest”, assume a central position in the uninterrupted design and construction of Dubai’s urban form. Especially in the early paragraphs of the paper, we will focus on the theory-practice relationship and the spectacular perception of today’s prevalent understanding of architecture as “object design”.

Unlike other contemporary metropolis, the deserted territory on which the Emirate stands manifested itself as a horizontal, wide, tabula rasa, totally open to urban planners and architects. In Dubai, “modernization”, along with the impetuous pace of the “new”, have not encountered significant obstacles or limitations. The historical / traditional urban context is too limited and confined to require sophisticated relationships with new urban expansions. In light of these characteristics, and considering that the urban development of the Arab Gulf has been as recent as immediate, it is doubtful whether and how Dubai has participated in the paradigm shift that marked the transition from Modern to Postmodern. We will explore this question in the central part of the paper.

We will conclude by outlining the examined phenomenon according to the analytical and interpretative coordinates provided by contemporary bio-politics literature.


Fernando Magalhães, Ph.D. (CICS-Nova Pólo de Leiria, Portugal) – National identities and monumental landscapes: the Portuguese case

The Portuguese landscape (paisagem) concept is inspired in the French word pays ‘paysage/paysan/paysages’, meanind the peasants and a country or a homeland. The association with the peasant leads to the original meaning of the landscape, in which the word is associated with the rural element, stability and nostalgia,connecting people to their home country.

The Portuguese process of landscape appropriation as a metaphor for the nation begins in the nineteenth century. So, between the nineteenth and the twentieth centuries, a number of Portuguese and foreign authors travelled across the country, drawing, painting and writing about their landscapes. Architecturally impressive monuments, nature and people and their way of living are a constant theme of their works. One of these authors was the Irish architect James Cavanagh Murphy (1760–1814). Murphy dedicated a part of his work to the Batalha Monestary, located in Batalha municipality (130 km north of Lisbon). This architect was the author of the book: Plans, Elevations, Sections and Views of the Church of Batalha, published in London in 1795. In the Batalha Monastery pictures, during the eighteenth and nineteenth centuries, the monument is surrounded by an idyllic landscape. Nature is combined with the people and their activities. Batalha monastery as been nuilt in the last 200 years as a memory place of the nation, since it represents the national memory, questions about their preservation and conservation have been prominent. From this communication we intend to expose the Batalha Monastery appropriation by some authors to build a national narrative, where nature and monumental landscape are associated as metaphors that make a bridge between a glorious past and its rural origins the national community. Memory, Cultural Heritage and Conservation are thus associated once one can not exist withouth another.


Christine McCarthy, MArch (Victoria University of Wellington, New Zealand)  – Siting prisons

The location where prisons are built has been a point of discussion ever since their comprehensive uptake in the eighteenth-century. Initially an integral part of the city, gaols were often associated with military defences (such as medieval city gates). In contrast, the eighteenth-century saw reformers, such as John Howard, advocate for prisons to be sited in the countryside to combat health concerns related to gaol fever, erroneously thought to caused by insufficient ventilation. The use of transportation and penal colonies displaced prisoners even further from the cities they came from. The separation of, and reduced contact between, prisons (and prisoners) and the city (and citizens), which increasingly informed penal thinking in the nineteenth-century, lead to prison sites philosophically and/or physically beyond the life of the city.

This paper examines remotely-placed prisons in Aotearoa/New Zealand, which use the landscape and geographic distance to hide prisons from the everyday life of most citizens, and as a mechanism to supplement the security measures integral to prison architecture. The paper will consider the relationship between landscape and penal architecture. It contextualises this discussion with the current interest in identifying former prisons as heritage sites with the potential for adaptive re-use, and considers the aspects of heritage and cultural landscapes that functioning prisons disrupt, as well as those cultural heritage qualities that these buildings might (in the future) contribute to.


Magdalena Nowak, mgr & Zbigniew Rybacki, mgr (Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi & ARCOS Zbigniew Rybacki, Poland) – Wójtowski Mill vs Scheibler Empire

The paper will be overview of the phenomenon of transformation from the natural landscape by heavily urbanized up to “derelict” architecture.

We want to show changes in a place in Łódź, called Wójtowski Mill, its ownership changes in the wider background of industrial empire and its decline and further transformations.

Today Łódź is a city of hidden rivers, which in the nineteenth century, were the basis of its development. We will focus on the river Jasień and its flow associated with the southern part of the old city. This is the place where the first settlement appeared in the Middle Ages, and later one of the first factories in Łódź and the great empire of well-known entrepreneur of Łódź – Karol Scheibler developed. Excellent location on the river with large declines enabled the construction and development of not only the industrial part but the whole economic logistics.

We will present the history of the place from the sixteenth to twenty-first century; the results of archaeological research and the results of analyzes and experts’ research (dendrochronological, thermoluminescent, geomorphological); transformation of landscape and development of architecture; we will discuss the particular elements of the planning system; available sources and the role of these elements in the contemporary world and the possibilities of taking advantage of this particular architectural landscape.

We would like to consider whether the site development of historical architecture always guarantees proper handling of it. If so, which of its functions and development are guaranteed to keep the memory of the place and its changes.


Andrea Oldani, Ph.D. (Politecnico di Milano, Italy) – Man-made water. A section of the Naviglio Grande and its architecture

One of the most intriguing and contradictory aspects of the relationship between nature and man-made landscape is undoubtedly related to the organization, modification and construction of water infrastructures. Here the transformation of nature into culture has been characterized by an on-going dilemma between necessity, means and nature’s laws.

The unpredictability of water, its morphogenetic power and the instability of the lands placed between ground and water did not hinder a strong transformative work, necessary for survival and landscape construction.

This lead to a massive exploitation of rivers, as well as to a major work necessary to build a complex network of artificial waterways. However this process, for a long time positive, has brought, in more recent times, to a succession of aggressiveness towards natural laws and orders, as well as a environmental decay, that inevitably brought to a strong cultural reaction due to the exceeding of the sustainability of man’s attitudes. This has led to the development of a false idea of the legitimacy of transformation, as well as of the nature of infrastructure and their relationship with architecture.

Today the historical role of water’s infrastructures in organizing territorial assets is well defined and acknowledged (Picon, 1988/1992/2006) despite this the appreciation towards artificial or humanized water infrastructures is sometimes limited to the past and assumed into a concluded perspective. In contrast, this paper aims to build a bridge between past and present, investigating the role played and playable by architecture in building the quality and complexity of waterscapes.

The case of Naviglio Grande, a listed, historical water infrastructure in the Milanese context, will provide both an example showing how artificiality has contributed to an outstanding environment. Example that well demonstrates the role played by architecture in shaping the landscape, where the infrastructure has been able to set up the generative spine that has imprinted the direction of development. Furthermore the paper will investigate the problems of conservation and reuse connected with this important canal in order to preserve and to survive its territorial role and cultural engine. Some theoretical considerations, as well as original research visuals will contribute to the discussion and presentation of the contents.


Ewa Paszkiewicz, mgr (Muzeum Łazienki Królewskie, Warszawa , Poland) – Revitalization of the natural and cultural heritage area of the royal Łazienki in Warsaw. 21st century garden with an exibition pavilion

Royal Łazienki Museum is a compilation of architecture but also gardens, which were made in various époques by its different owners. As a continuation of this garden evolution, the Royal Łazienki Museum in Warsaw plans to create the new 21st Century Garden. It will be integrated with the complex of historic Royal Łazienki gardens, which presently include: the Royal Garden from the 18th century, the Romantic-Belvedere Garden from the 19th century and the Modernist Garden created in the 20th century. The 21st Century Garden, situated on the elevated triangular platform, will take the form of a “wavy flower meadow”. Below the level of this garden, there’ll be a constructed exhibition pavilion with two exhibition halls, each of an area of 800m2. The newly designed 21st Century Garden will be located along the Chinese Alley, which forms the main axis in the overall layout of the Łazienki Gardens from Agrykola street to Gagarina street, and will be organically connected with the entire complex of existing gardens. Pavilion is planned in the currently unused technical area with old greenhouses intended for demolition. Project of the garden was made by Dutch-Polish team of architects: Mecanoo International, Jojko+Nawrocki Architects from Katowice, Michael R. van Gessel and DELVA Landscape Architects (an international architectural competition for the concept was carried out by the Royal Łazienki Museum under the patronage of the Minister of Culture and National Heritage and the Minister of Environment in collaboration with the National Union of Architects in 2013).

The construction of a new 21st Century Garden with and Exhibition Pavilion will be an example of revitalization of old technical facilities of the Museum through creative land development, new museum functions and the integration of a currently degraded land into the complex of the natural and cultural heritage of Royal Łazienki. A wide use of materials, technical and pro-environmental solutions will contribute to the promotion of educational and environmental values.

We hope that discussion about this project during PCHE6 Conference, will give us a possibility to give consideration to conservation of landscape in historical residences.


Kamil Rabiega, mgr (Cardinal Stefan Wyszyński University, Warszawa, Poland) – The meanings of ruins for the history of the cultural landspace on the example of the remains of the castle complex at Wyszyna

The ruins are extremely important part of the cultural landscape as a space formed by activity of human culture, combining elements of the natural environment and artifacts created intentionally by man. Remains of castles should be considered as part of a relict (or fossil) landscape – the area formed historically which, when abandoned, ceased to develop. Such a landscape deserves our attention and protection for the ruins of the castle are located in the natural landscape and the human culture. Therefore, it is so important to protect them for the exposition of historical landscape.

The problems associated with the importance of the ruins for the cultural landscape will be exemplified by the remains of the castle complex at the village of Wyszyna, located in the eastern part of Wielkopolska, at the Turek County. The ruins of the castle are rising on the flat area once a tree-covered area in the backwater of the Topiec River (formerly Topiela). Due to safety concerns chosen area was adjacent to the swamps and ponds from two sides. Natural defensive line was strengthened by the moat surrounding the castle and directly adjoining manor.

Renaissance castle surrounded by a moat and a park, belonged to one of the most interesting representative-defense buildings in the mid-sixteenth century Poland. It was built about 1556 by the Grodzieccy family (Dryja coat of arms) and within about 300 years repeatedly changed its owners. The heyday of the castle complex was interrupted by the Bar Confederation in 1768 when the Russian army blew up the north-east wing of the mansion. The seat, abandoned by Gurowscy family in 1781, started falling apart. Since 1863 the castle has been systematically dismantled and used as a building material for peasant farms. In this way it was brought to ruin, and only small fragments of it were preserved: one of the towers of the front facade, the remains of the corner towers and the building of the northern wing.

Illustrations from the late nineteenth and early twentieth century give us a unique opportunity to observe the history of the cultural landscape of the castle at Wyszyna. They portray the romantic nature of the complex and confirm its significance for our ancestors in the perception of cultural landscape harmony.


Petro Rychkov, Ph.D. & Nataliya Lushnikova, Ph.D. (Politechnika Lubelska, Poland  & National University of Water and Environmental Engineering, Rivne, Ukraine) – Dissolving materiality: ruins and plant relicts in the landscape parks by Denis McClair at Volhynia

The article considers the present state and problems of preservation and memorialization of the former palace and garden complexes at the territory of Volhynia.

There are known about thirty English gardens by Denis McClair at the territory of historical Volhynia. Their primary state is known due to descriptions of the contemporaries and watercolors by Napoleon Orda and Henrik Peyer.

We should not but mention the similarity landscapes of homeland of Denis McClair and Volyhnia. Hilly plains dominated the center of the Emerald Isle where he was born, are rich with rivers, lakes and peat bogs. Analyzing the present state of the territories of the former complexes we have to ascertain a fact of gradual and continual dissolving their materiality.

Palace buildings have been either destroyed or rebuilt. The remains of garden plantations and water objects are survived.

Under such circumstances landscape becomes one of the main sources of information about the location.

There are suggested the possible ways of memorialization of such parks and preservations of the remain landmarks.


Juan Alejandro Saldarriaga Sierra, Ph.D. (Universidad Nacional de Colombia, Medellín, Colombia) – Pre-hispanic walkscapes in Medellín, Colombia

The concept of walkscape, introduced by Francesco Careri (2002), suggests the act of walking as the birth of landscape; even before the menhir or the garden, the pathway that traverses a territory, also lays down certain aesthetic relation with it. Pre-hispanic Americas are known to be populated by walkscapes or itinerant landscapes, but they were transformed by Spanish colonization following catholic beliefs. Unlike the catholic interventions, which set a representation of the viacrucis, the pre-hispanic walkscape relies on the careful movement and appreciation of the surroundings, but also on the strength of the body to be perceived, and for this reason negotiates a closer relation between nature and the human body.

This article intends to review the case study of the city of Medellin, Colombia’s second largest capital, and located in a vast area of previous pre-hispanic population with multiple archeological findings of stone pathways and modified topographies. Since its colonial foundation under the name of Villa de la Candelaria (1675), the first maps show a city consolidated upon an existing network of pathways, but with very little density. The first chronicles from the colonizers, as the one from Pedro Cieza de Leon (1520-1554), speak of very wide “roads” similar to those he found in Cusco, Peru. However, although some traces of these “roads” are still noticeable today, most of them have been looted, recycled or have been poorly restored. In addition, what is left of this heritage is intertwined with spontaneous growth neighborhoods, with luxury gated communities or with uncertain spaces that the city has not been able to negotiate. The article makes a synthesis of the main modes of pre-hispanic landscape intervention found in the region, and published in archeological findings, and examines four cases of pathways and some modified landscapes to which they are associated. The research is based on a bibliographical survey, on terrain visits and on the comparison of aerial photography taken from the 1940s until now.


Işılay Tiarnagh Sheridan, MSc.( İzmir Institute of Technology, Turkey) – Memory of the landscape: revelation through architecture and nature at Çamaltı Saltern

Çamaltı Saltern in İzmir is the biggest salt bed sourced from the sea in Turkey and second biggest in the World, still in use today. At the junction of nature and industry, it holds 3 thousand hectares of salt marshes that are of high importance for the migrating birds, especially Flamingoes as a trademark. Its earliest use dates back to 4th BC with the ancient city of Leukai and it is continually operated since then.

The most dominant feature of the territory lies within its nature today; nevertheless, there is also a unique built landscape that has been shaped by the interaction of man with nature. For thousands of years salty water was taken into pools to gather salt and left until it evaporated via sun and wind. This nature based process has been in use until today. Its continuing history eventually resulted in its built environment over time and created a unique cultural landscape.This is an outstanding example of production based living and sea-use that represents a culture and human interaction with the environment. It shows clues of a once living culture in which people have trusted in nature for a very vital ingredient of human life.  It is vital to understand and reveal the industrialization history that shaped the landscape and is still an active process while offering historical continuity, archaeological evidence of past activities, architecture, landscape and technologies. However, the area has been under protection only by the consideration of its natural environment. These protective measures include a RAMSAR Area, Special Bird Area, Important Natural Area, Wildlife protection Area, 1st Degree Archaeological Site, 1st Degree Natural Site, 2nd Degree Natural Site, and 3rd Degree Natural Site. None of these categories include, or give reference to the existence of the built industrial environment. It is  feasible to understand such a landscape only when architecture is also accepted as a part. Therefore, the study focuses on the memory of the landscape that was shaped by the interaction of architecture with nature at Çamaltı Saltern so as to state the built environment an unseperable part of the nature for its further conservation policies.


Carinna Soares De Sousa, MA & Almir Francisco Reis, PhD (Universidade Federal de Santa Catarina, Florianópolis, Brasil) – The invisible and endangered landscape: The case of the margins of the Cascavel stream

The study was developed based on Otto, McCormick and Lecese (2004), Mello (2009) and Gorski (2010) ideas, that the preservation of natural environments, within consolidated urban areas, is possible when protection and human occupation of those spaces are balanced.

In that logic, the recent acknowledgment of natural landscapes scenarios within urbanized areas in the city of Goiânia, in the middle-west of Brazil, served as a case study for this study. In 2004, the municipality environmental diagnosis of the Cascavel River basin identified several points of degradation despite all the existent legal instruments to assure its preservation. That shows possible connection on the current logic of preservation laws and illegal devastation.

According to Sauer (1925) and Berque (1984) the geographic landscape is a result of human development on natural landscapes over time. Therefore, as shown by Bobek and Schmitüsen (1949), there is a clear mutual connection between human development and landscapes transformations. Therefore, the unawareness of the Cascavel stream’s landscape could indicate a weak human legibility within its site.

The central hypothesis is that the relation between urban and landscape morphology led to an invisible landscape on the Cascavel stream. Consequently, those margins are not appropriated by human activities, hence they are constantly endangered by their own invisibility.

The primary aim of this study is to expose this invisible landscape. Specifically by finding a correlation between the geomorphology and urban growth processes with the poor recognition of natural elements and by questioning how this unawareness influences the poor legibility of the site.

This was done through field research consisting of photographic documentation and on site interviews and reinforced by literature review, geomorphological analysis and mapping of the historic development of occupation and legislation based on Solá-Morales (1997). A space syntax analysis was also developed to understand the integration of urban and natural elements and its effect on the distanced relation between men and nature.

The research has exposed different landscapes that are, until now, invisible. It has shown the importance of opening up those landscapes to the public eye so that their preservation is guaranteed.


Aleksandra Stępniewska (Społeczna Akademia Nauk, Warszawa, Poland) – Diamond mines shaping the South African landscapes

The mining of diamonds have been South Africa’s gift and its curse. It gave the county an enormous platform to build its economy, yet it also contributed to many wars, as well as political and racial divisions. To prove it all, it left the evidence of many mines and their history in its beautiful landscape.

Over the years since the diamond and gold mining had began, the urban landscape of South Africa and its cities has gone though many changes. These changes can be divided into two, namely social and ecological categories . If we look at the social category, which also includes many economic factors, we will find that, the creation of diamond mines have greatly contributed to the increase and development of cities. Taking as an example the city of Kimberley, which is most known for its diamond mines. When first diamonds were discovered in the area in 1872, in the following year the camp of diggers grew to around 50,000 people, and today the city’s population is close to 225,160. Using the same example, ecological features can be analyzed, and mainly, the changing of the landscape. After the mine had been exhausted, it left a grand hole that has a surface of about 17 hectares, of which 70 meters is covered by water. Today this feature is the city’s landmark and carries its history and culture.

These two categories go hand in hand due to the fact that the social category is dependent on the economy, which is then dependent on the ecological features. This phenomenon of constant changes in the South African landscapes will continue to happen as the country is one of the leaders in diamond and gold mining. Although these features represent culture and history, it is very important to take into consideration procedures that would either protect the urban landscape, or improve the methods of managing it. In other words to find a wise compromise between the economic development and the protection of the landscape to preserve the historical and symbolic features already created.


Marek Świdrak, mgr (Uniwersytet Jagielloński, Kraków, Poland) – Preservation and possibilities for restoration and management of cultural landscape of Kalwaria Zebrzydowska

Calvary located in Kalwaria Zebrzydowska by a bernardine monastery at the begining of 17th century by Mikołaj Zebrzydowski is a unique example of a mannerist cultural landscape created by means of architecture, comprising of 44 buildings spread on 160 hectares of land. Its value was aknowledged by UNESCO, which led to inscription of Kalwaria Zebrzydowska to the World Heritage List in 1999. Nonetheless its current state is far from the form it acquired in early modern times. This is to the biggest extent due to decisions undertaken by the afterwar communist regime, which e.g. deprived the bernardine monastery of their land property. In result the landscape, which for two centuries had remained very close to the primordiary concept, was altered to a great extent by new building investments located within the historical area of calvary. In the presentation I draw a depiction of history of the venue, its current legal and property situation and state of preservtation. As the result of that analysis is unsatisfying in terms of meeting the requirements set by current conservation theory and UNESCO documents, I point to the available legal actions that could lead to improving current state and restoring the original look of cultural landscape of Kalwaria Zabrzydowska. The place is already under regime of all legal institutions from polish legal sytem but one – cultural park (park kulturowy). Prospective benefits of introducing this relatively new legal form of heritage protection in Kalwaria Zebrzydowska are as positive as controversial.

Another legal act, that not only might be useful for managing this cultrual landscape, but introduction of which is nowadays compulsory, is a World Heritage Site’s Managment Plan, which Kalwaria lacks. The study tries to discuss  the most crucial issues that should shape this document.


Canay Tunçer, MSc (Bahçeşehir University, Istanbul, Turkey) – Transformation of cultural and natural landscapes – Cappadocia

The engagement of the past and future is a wide-known conservation phenomenon, which should be considered today more than ever. Historic settlements are surviving by continuing to be inhabited, while building trade is in the rise, threatening both cultural and natural landscapes, and stepping beyond the concerns of physical deterioration. In case of Turkey, even though Istanbul bears pressure the most as the center of economy, culture and education of the country, other cities and rural areas also suffer the hunger for construction.

Cappadocia is a rocky and volcanic region in Central Anatolia in Turkey. Settlement in the region dates back to Neolithic period (ca 10,000 BC) according to the existence of Aşıklı Höyük (located in Kızılkaya village, Aksaray), while the monastic activities are known to begin in the 4th century AD. Churchs were carved out from rocks, decorated with iconoclastic paintings. Besides the housing above the ground, subterranean cities were carved out to hide from enemies. Göreme National Park and Rock Sites of Cappadocia was listed as a world heritage in 1985 by UNESCO in the mixed category. The settlement partly consists of harmonious association of man-made and natural elements, integrated so that these are hardly distinguished. The stone architecture and carved rocks together define a unique landscape by creating a unified dynamic topography.

Until recent years, the region was being mostly conserved as it is. However, as a consequence of being an intensively visited touristic area, the region starts to confront constant change. With construction of some concrete buildings mostly for hotel usage, the pattern of the landscape is being spoiled.

This paper aims to describe some characteristics of historic cultural landscape of Cappadocia as an example and to evaluate some of the buildings constructed recently in the region, which are incompatible with the old settlement. It also attempts to define evaluation criteria for contemporary design in such context.



Ingrida Veliute, Dr (Vytautas Magnus University, Kaunas, Lithuania) – “Unwanted” heritage in the city landscape – to destroy or to preserve? Kaunas city case

Cultural heritage objects’ protection has always been closely related to country‘s social, economic and political changes. These changes influence heritage protection techniques and methodology, also stimulate heritage objects’ selection and protection priorities. Actions, such as historical foretime interpretations, heritage economic potential, commercial benefit, tourism development level, public intelligence and the goodwill of heritage owners, might predestine the protection, or vice versa – decadence, of one or another cultural heritage objects.

The main aim of this conference paper is to discuss about one military district in Kaunas city – Žemieji Šančiai, which was built in the very end of XIXth century, was very important military township of Kaunas fortress, but can be titled as “unwanted” in today’s city landscape because of some different reasons. The most important psychological barrier is concerned with neglected historical memories about XIXth century Tsarism Russia politic; the very specific and strict military architecture with simple forms and its first function enhance the visual impressive too. The other problem is expansion of the today’s city landscape, (not) sustainable development, (not) quality restoration / reconstruction of historical buildings and (dis)communication between old/new buildings and old/new local communities.

Žemieji Šančiai are close enough to the city center and attractive to investors. In one hand the architects, politics, urbanists let change the historical urban and architectural context without analyzing the needs of local community. In the other hand some actions of heritage animators can be recognized, what can represent the social-cultural values of this specific city landscape or can raise up a conflict between local community, “unwanted” heritage and developers.

Do the local community and architecture heritage animation actions have some influence to heritage reconstructions, what type of heritage values are changing in Žemieji Šančiai? How deep the gap between “unwanted” and “coveted” heritage is? Do some models of heritage animation can be universal for all countries? These and other questions will be discussed during the conference.


Tony Williams & Ana Luengo & Urszula Forczek-Brataniec (IFLA EUROPE- European Region of the International Federation of Landscape Architects) – Learning from landscapes

„The Landscapes we live in are social and cultural interpretations of nature. They represent the living archive of humankind’s technological and social development in it’s strive to adapt itself to natural circumstances. As such, landscape resilience is crusial to people’s livelihoods, and it will provide answers to both, socio-economic needs as well as ecological issues”. These are the opening words of the Learning from Landscapes, a resolution which refers to landscape as a permanent lesson, the source of knowledge and memory and, at the same time, the basis of further development.

A belief that it is necessary to learn from landscape was the topic discussed during IFLA EU meeting in Lisbon. Representatives of different countries presented their experience and deeply-rooted methods to benefit from landscape resources. A way of using and cultivating landscape that follows its creation and regulations was demonstated in various forms from different parts of Europe. The role of landscape as a storage medium of experience of yet another generation was stressed as it was built in the natural characteristics of landscape, i.e. its changeability and it created this process by giving direction to those changes. The aspect of continuity, tradition continuum was clearly outlined as well as discovery of bottomless multithreaded treasury in landscape as such. It is a response to an increasing number of needs of  the society since the essence of lanscape lies in its belonging. It is first and foremost a common good while its quality and condition impacts the lives of its inhabitants.

A mutual confrontation outlined the conclusions indicating that success of the common activity calls for an agreement and clearly marked common goals. An agreement with regard to appropriate management requires recognition and understanding that leads to common consciousness of landscape in all its aspects. And it might be the consciousness that will be the condition for creating the balance between particular factors that comprise landscape itself.


Anna Wiśnicka, dr (Cardinal Stefan Wyszyński University, Warszawa, Poland) – The Nordic Pavilion projects at the 2016 Venice Biennale. Scandinavian approach to architectural landscape

Nordic architecture has always been the synonym of simplicity, regionalism and environmental-awareness. The buildings were meant to be an integral part of the surrounding environment, combining the outside world with the architectural design. The well-established patterns of the iconic realisations are currently confronted with the contemporary approach proposed by the new Nordic architectural scene.

The Nordic Pavilion at the 2016 Venice Biennale (entitled: In Therapy: Nordic Countries Face to Face) presented nine carefully selected projects of architectural pieces from four Nordic countries: Sweden, Norway, Denmark and Finland. The curator chosen for the Pavilion – the Chilean architect and founder of ArchDaily David Basulto took care that all the project embodied the sophisticated, close-to-nature simplicity characteristic of Scandinavian architects, at the same time underlining the diversities between projects. The leitmotiv running through the 2016 opening is how to organically combine contemporary architecture with the natural or previously arranged landscape.

The 2016 opening and the presented projects (The Finnish Nature Centre, The National Route Trollstigen, The Tree Hotel, The New Crematorium, The Halden Prison, Seinäjoki City Library, Råå Daycare Centre, The Performing Arts Centre Kilden, and The Puukuokka Housing Block) also touch upon various questions related to the landscape issues, such as environmental solutions, sustainable design, regionalism. All those serve the main principle which is to deliver projects which would stay in synergy with nature, to underline the beauty of the surrounding area, not to compete with it. For this reason all of the selected pieces, despite formal varieties, implemented the same idea of enriching the landscape in the most coherent way.

The speech aims to present the 2016 Venice Biennale projects and the current approach of Nordic architects to the matter of nature and the long-lasting legacy of their iconic ancestors by investigating newest methods, trends and materials introduced in the projects.


Abstrakty referatów i posterów po polsku

(w porządku alfabetycznym według nazwisk autorów)


Justyna Borucka, dr inż. arch. (Politechnika Gdańska) – Miejsce i tradycja: architektura zapisana w krajobrazie czyli znaczenie budowania z lokalnych materiałów

Architektura wpisuje się w krajobraz poprzez zrozumienie tradycji miejsca, w którym powstaje. Artykuł dotyczy problemu znacznienia użycia lokalnych materiałów w kontekscie zachowania krajobrazu. Poprzez eksperymentowanie z materiałem i zdobywanie nowych doświadczeń powstać mogą realizacjie architektoniczne świadome kontekstu miejsca i tradycji.

W artykule przedstawione zostaną doświadczenia tworzenia takiej przestrzeni. Tematem będzie eksperymentowanie z materiałem prowadzącym do praktycznych rozwiązań w konstrukcji budynku  nawiązujacych do kontekstu i  tradycji miejsca jego powstania. Praktyczne aspekty tworzenia przestrzeni podczas pracy z różnymi lokalnymi materiałami zrealizowane zostalyw trakcie serii intensywnych miedzynarodowych warsztatów w ramach programu IP Structure in Building Culture. Tego rodzaju unikalna możliwość testowania tworzywa architektury, poza generowaniem nieoczekiwanych przejawów kreatywności w perspektywie architektury, daje również możliwość poznania i zrozumienia dziedzictwa architektonicznego i jego znaczenia dla tożsamości miejsca. Artykuł opiera sie na przykładach projektów i eksperymentów przeprowadzonych bezpośrednio na placu budowy w określonych lokalizacjach.

Celem rozważań jest zrozumienie, jak można projektować w sposób eksperymentalny ale ze świadomością lokalnej kultury i lokalnych materiałów budowlanych oraz jak takie podejście do procesu projektowego wzmacnia potencjał przyszłego projektu. Ten aspekt odgrywa również kluczową rolę w ochronie krajobrazu. Ważne jest także, aby pamiętać, że kultura budownictwa jest na stałe zapisana w krajobrazie a jej zrozumienie oraz zrozumienie zależnosci pomiedzy materiałem a budynkami oraz krajobrazem, w którym one powstają jest kluczowe dla strategii ochrony i utrzymania dziedzictwa kulturowego.


Błażej Ciarkowski, dr inż. arch. (Uniwersytet Łódzki) – Integralna część krajobrazu czy element obcy? Waloryzacja modernistycznych domów wypoczynkowych z lat PRL

Modernistyczne domy wczasowe wznoszone w Polsce Ludowej w latach 60. i 70. stanowiły istotny element polityki władz i podjętego przez nie programu budowy „drugiej Polski”. Ich formy wpisywały się w późnomodernistyczne poszukiwania światowej architektury. Jednocześnie oparte na kontrastach współistnienie nowoczesnej architektury i naturalnego krajobrazu stanowiło kontynuację wzorców nakreślonych jeszcze w latach 20. XX wieku przez Le Corbusiera.

Niejednokrotnie architekci uciekali się do ukonstytuowanego repertuaru środków twórczych takich jak biel ścian skontrastowana z taflami okien i głębokimi cieniami rzucanymi przez balkony, płaskie dachy, tarasowa kompozycja bryły. Równocześnie lokalne warunki wymuszały choćby ograniczone dostosowanie się twórcy do krajobrazu. Wyjątkowy przykład stanowią domy wypoczynkowe w Ustroniu, których twórcy, A. Franta i H. Buszko, odrzucili prostopadłościenne formy jako nieprzystające do górskiego pejzażu i zaproponowali charakterystyczne „piramidy”. A. Szczerski słusznie zwrócił uwagę na fakt, że poza nielicznymi przykładami „specyficznego regionalizmu” domy wypoczynkowe sięgały do międzynarodowych wzorców stanowiących „synonim luksusu i nowoczesności”.

Większość obiektów zachowała pierwotną funkcję, ale ich postrzeganie determinują względy estetyczne i kontekst historyczny. Skrajnymi przykładami recepcji architektury PRL-owskich domów wczasowych jest Ustronie oraz Jastrzębia Góra. W pierwszym przypadku realizacja A. Franty i H. Buszko stała się elementem herbu miasta, a tym samym – lokalnej tożsamości. W drugim, nieco wcześniejszym, efektowny obiekt autorstwa Sz. Bauma został rozebrany jako nieprzystający do współczesności.

Waloryzacja zbudowanych w czasach PRLu domów wczasowych wydaje się być niezbędne do określenia zakresu ich zachowania i adaptacji, a także – dopuszczalnych przekształceń. Kierując się ustalonymi przez W. Frodla kryteriami, określić należy m.in. wartość artystyczną i historyczną obiektu, a także ich funkcjonowanie w krajobrazie (wygląd utrwalony tradycją). Jednocześnie okoliczności powstania poszczególnych budynków oraz specyfika ich lokalizacji kształtują wartość społeczną. Dopiero suma wartości wzbogacona o informacje dotyczące miejsca, jakie dany obiekt zajmuje w pamięci indywidualnej i kolektywnej (wraz z całym bagażem związanych z nim zdarzeń), pozwala nakreślić właściwą strategię.


Agnieszka Dudzińska-Jarmolińska, dr inż. (Uniwersytet Warszawski) – Przenikanie się architektury w krajobrazie

Współczesna forma architektoniczna nie musi niszczyć, czy też zmieniać walorów krajobrazów naturalnych i kulturowych. Nowoczesna architektura może stanowić swego rodzaju dopełnienie miejsc wyjątkowo cennych i wartych zachowania w niezmienionej (wizualnie) formie dla przyszłych pokoleń. Ściana budynku może stanowić formę kontynuacji przestrzeni ogrodu, ciągu przyulicznych bulwarów, tak jak ma to miejsce w przypadku Musée du quai Branly (arch. Renzo Piano) w Paryżu. Obiekt architektoniczny może ukryć się w głębi miejskiego parku, stając się jego integralną częścią, z której można w swobodny sposób korzystać. Tak, właśnie zaaranżowano Sportplaza Mercator (arch. Yenhoeven CS Architecten, Copijn), znajdujący się w Amsterdamie. Budynek może wkomponować się w naturalny krajobraz kryjąc się pośród drzew, posadzonych w taki sposób, by ich masa tworzyła bryłę budynku zanurzającego się w zieleni niczym barokowy gabinet w równo wystrzyżonym boskiecie ( Gites Ruraux Jupilles, arch. Edouard Francois), albo zginąć w zieleni miejskiego dziedzińca, skryć się pod warstwą zielonych paproci (“I’m Lost in Paris”, arch. R&Sie(n)). Obiekt architektoniczny może być również lustrem odbijającym otaczający nas krajobraz, dzięki temu przestrzeń się powiększa i zwielokrotnia. Zasłania elementy nieestetyczne, niechciane, eksponując to co w danej przestrzeni najcenniejsze, ulegać zmianie i zmieniać nastrój wraz ze zmianą pogody, porą dnia i roku. Lustrzane fasady znajdziemy między innymi na budynku znajdującym się w sadzie wśród jabłoni zaprojektowanym, przez Petera Pichlera. Za lustrami jest również ukryty pawilon zabaw dla dzieci w Kopenhadzkim parku (mirror house, arch. MLRP). Architektura może również obudować cenną przestrzeń i eksponować ważne elementy krajobrazu (Prada Aoyama Epicenter Tokyo, arch. Herzog & de Meuron). Budynek często chowa się pod ziemią, pod nawierzchnią zabytkowego placu, a o jego istnieniu świadczą wynurzające się z pod powierzchni świetliki o nowoczesnej formie wyrazu sugerujące jedynie widowi to, że pod nimi znajduje się również budynek, który żyje i spełnia istotne dla nich funkcje, tak jak obiekt V&A museum w Londynie (arch. Amanda Levete). Tak więc widzimy, iż budynek może być elementem niewidocznym, przybrać charakter kulis, zaplecza dla otaczającego go wokół krajobrazu.


Piotr Fiuk, dr inż. arch. (Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie) – Architektura starych miast w relacji z krajobrazem naturalnych akwenów wodnych (Gdańsk, Hamburg, Rotterdam, Szczecin, Wenecja)

Zurbanizowane organizmy dawnych miast europejskich kształtowano z wykorzystaniem naturalnych akwenów wodnych (rzek, kanałów, jezior, zatok, zalewów, mórz i lagun). Służyły obronności przy zmieniających się wkolejonych epokach historycznych gwarancjach bezpieczeństwa, rozwojowi sztuki militarnej opartej na wykorzystaniu szerokiego potencjału szlaków wodnych dla skutecznej organizacji działań defensywnych, ale też przygotowywania wojskowych ekspansji (powiązanych z gospodarczymi ekspedycjami), rozwijanych także poza granicami Starego Kontynentu. Kontakt z akwenami wodnymi dawnych miast służył rozwojowi szkutnictwa i przemysłu stoczniowego, transportowi towarów na znaczne odległości i do odległych obszarów, niedostępnych drogami lądowymi. Rozległe możliwości dla zniwelowania odległości tras transportowych towarów oraz przewozu osób — w kolejnych stuleciach również turystyki — wiązały się z odkryciami techniczno-technologicznymi przy budowie jednostek pływających i w zakresie organizacji lądowego zaplecza (nabrzeży, zabudowy i urządzeń).

Rozwój miast „nadwodnych” opierał się na koniunkturze, ściśle związanej z możliwościami transportu i przewozów dalekomorskich. W historii ośrodków miejskich kształtowanych przy wykorzystaniu potencjału akwenów wodnych, wyróżniającymi elementami krajobrazu zurbanizowanego była infrastruktura portów i zakładów stoczniowych, zabudowania spichlerzy i kamienic kupieckich sytuowanych wzdłuż nabrzeży — zintegrowanych ze strukturą urbanistyczno-przestrzenną i architekturą dawnych miast.

Kontekst nadwodny stanowił bezpośredni wpływ na określenie technologii (transport i warunki magazynowania), konstrukcji (posadowienie przy trudnych warunkach geologicznych) oraz wyglądu zabudowań. Rozwiązania kompozycyjne i formalno-plastyczne architektury miast portowych odzwierciedlały, ewoluujące w kolejnych epokach stylowych, wymagania funkcjonalne zróżnicowanych aspektów działalności handlowej i organizacji składów towarów, kantorów kupieckich i sklepów.

Zróżnicowanie architektury miast europejskich, położonych nad akwenami wodnymi, odzwierciedla złożoność procesów historycznych (okresów koniunktury i załamania rozwoju), skalę kataklizmów i zniszczeń wojennych, oraz podejmowanych prac nad odbudową ich potencjału przemysłowego i przywrócenia do właściwego stanu układów przestrzennych, wraz z kształtowaniem właściwych warunków życia mieszkańców — w powiązaniu z rozwiązaniami architektonicznymi, które stanowią w poszczególnych ośrodkach miejskich (położonych w różnych kontekstach kulturowych i społeczno-politycznych) przykłady poszukiwań indywidualnych metod, koncepcji twórczych dla wykrystalizowania optymalnych (w danych okolicznościach) rozwiązań.

Charakterystyczne omówienie odrębnych kierunków w pracach zapobiegawczych dla zachowania i uwypuklenia naturalnego krajobrazu architektury miast portowych po 1945 r. i współcześnie, przedstawione zostaną na przykładach: Gdańska – Wyspy Spichrzów i nabrzeża Motławy, Hamburga — HafenCity, Rotterdamu — Delfshaven, Szczecina — Łasztowni i nabrzeża Starego Miasta oraz Wenecji — zespołu apartamentów Giudecci.


Marcin Gawlicki, dr hab. inż. arch. (Katolicki Uniwersytet Lubelski) – Nowa architektura w krajobrazie kulturowym Gdańska, 1945–2015

Rozwój historycznego centrum Gdańska przerwał kataklizm II Wojny Światowej. Pierwsze powojenne lata zajęło odtwarzanie struktury miasta, połączone z rekonstrukcją fasad zabudowy mieszkalnej. Już w tym pierwszym okresie zarysowały się różne tendencje w traktowania nowej architektury. Zjawisko to rozwijało się poprzez kolejne dziesięciolecia i do chwili obecnej stanowi jeden z kluczowych czynników wpływający na kształt i estetyczny wymiar krajobrazu.

Wznoszenie nowych budowli na obszarze historycznego śródmieścia ograniczone było wieloma uwarunkowaniami wynikającymi z sytuacji politycznej, oczekiwań użytkowych mieszkańców, potencjału ekonomicznego inwestorów, możliwości technicznych i miejscowej tradycji. Zasadzie stylistycznej kontynuacji przeciwstawiane były koncepcje zdecydowanej zmiany wzorca kulturowego, których najbardziej wyrazistym modelem są architektura modernistyczna i budynki wysokie. Jednocześnie dostrzec należy, że nowa architektura nie zawsze odpowiada oczekiwaniom i gustom mieszkańców. Również profesjonalni krytycy i architekci są w tej kwestii podzieleni.

Przedmiotem prezentacji jest zagadnienie wprowadzania nowych elementów architektonicznych do krajobrazu kulturowego miasta. Przedstawiono je na przykładzie obszaru historycznego Gdańska określonego zarysem nowożytnych fortyfikacji. Przyjęte granice czasowe obejmują okres od niemal całkowitego zniszczenia zabudowy mieszkalnej śródmieścia i pierwszych koncepcji odbudowy, poprzez kolejne etapy zmian przestrzennych, po już całkowicie współczesne realizacje. W takim ujęciu tematu istnieje szansa na krytyczną ocenę zjawisk, które w kolejnych określonych okresach stylistycznych, determinowały krajobraz kulturowy miasta.


Joanna Giecewicz, prof. nzw. dr. hab., inż. arch. (Politechnika Warszawska) – Krajobrazy zurbanizowane – krajobrazy zamieszkane

Krajobraz zurbanizowany jest produktem kultury. Wzrost miast oznacza niepowstrzymaną urbanizację – pochłaniającą kolejne obszary krajobrazów różnych. Zamieszkiwanie ze swoimi strukturami architektonicznymi jest najpowszechniejszą, z reguły konfliktogenną formą przekształcającą krajobrazy.

Jednocześnie kontakt miasta zwartego z przestrzeniami otwartymi, naturalnymi jest nie tylko kwestią jakości życia mieszkańców lecz elementem przetrwania społeczeństw.

Poszukiwanie zrównoważonego paradygmatu miasta zwartego, nie instrumentalizującego przestrzeni jeszcze nie zabudowanych, nie opartego o arogancją techniczna, ekonomiczną i globalną uniformizacją jest transdyscyplinarnym zadaniem XXI wieku. Pytaniem nie brzmi czy będziemy mieszkać w miastach, ale jak je będziemy kształtować i rozwijać dla osiągania wysokiej jakości życia dla nas i dla przyszłych pokoleń. Jak łączyć wizje perspektywiczne i unikać rozwoju efemerycznego, o krótkich horyzontach i pozornych zyskach. Jak kreować, chronić i rozwijać sieci miejskich przestrzeni publicznych o walorach przyrodniczych i rekreacyjnych. Jak lokalne krajobrazy powinny wspomagać identyfikację i tożsamość stref zurbanizowanych.

Przedmiotem analizy będzie Aspern Seestadt nowa, będąca w budowie, dzielnica Wiednia – miasta o uznanej wysokiej jakości życia. Jak Wiedeń – miasto o stuletnim doświadczeniu w kształtowaniu harmonijnych relacji pomiędzy zamieszkiwaniem i krajobrazem rozwiązuje powyższe konflikty. Czy realizacja Aspern wniesie nowe rozwiązania projektowe i środowiskowe, podejmując działania wyprzedzające urbanizacje a stolica Austrii utrzyma swój statut „Umweltmusterstadt”? Czy zbliżamy się do modelu, który na wystawie w berlińskiej Akademii Sztuki w 2010 roku postulował „Powrót Krajobrazu” – „Wiederkehr der Landschaft”? dots

Jakub Gołębiewski, mgr inż. arch. (Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie) – Krajobraz kulturowy skarpy odrzańskiej w Szczecinie i jego rola w definiowaniu tożsamości miasta

Historycznie ukształtowany krajobraz kulturowy skarpy odrzańskiej stanowi dziś ważny wyznacznik tożsamości Szczecina. Strategiczne względy jakie zadecydowały o lokalizacji wielu średniowiecznych grodzisk na wysoczyznach sprawiły, iż w toku ich rozwoju przestrzennego, ów punkt wyjścia ukształtował w kręgu cywilizacji europejskiej tak charakterystyczny obraz miasta. Uwiecznione na rycinach średniowieczne civitas, z zabudową piętrzącą się na zboczach, zbiegających ku rzece, stanowią esencję tego czym w europejskiej kulturze wizualnej jest miasto. Kształtujące się na przestrzeni wieków sylwety miast stanowią dziś palimpsest kulturowych warstw, historycznych stylów i jeden z najbardziej wymownych dowodów na bogactwo europejskiego dziedzictwa. Mimo cech wspólnych stanowią one o wyjątkowości każdego miasta, stając się jego obrazem w ludzkiej świadomości. Panorama Krakowa, z Zamkiem Wawelskim, czy malowniczy krajobraz skarpy nadwiślańskiej w Warszawie to tylko najbardziej znane i spektakularne przykłady z obszaru Polski.

Przykład Szczecina w powyższym kontekście stanowi ciekawy przypadek z uwagi na zmiany jakie zachodziły w krajobrazie skarpy nadodrzańskiej na przestrzeni dziejów. Każdy z ważniejszych etapów rozwoju przestrzennego w historii miasta wiązał się z istotnymi przekształceniami w jej obszarze. Zaistniały w nim wieże gotyckich kościołów, renesansowa sylweta Zamku Książąt Pomorskich, relikty nowożytnych fortyfikacji i monumentalne budowle z czasów rewolucji przemysłowej, tworzące obraz przemian o ewolucyjnym charakterze. Widoczną cechą tego procesu jest sytuowanie w kolejnych epokach najważniejszych miejskich budowli na koronie nadodrzańskiej skarpy, odpowiednio wyeksponowanych, stanowiących jakby linearną kontynuację jej średniowiecznego zagospodarowania.

Kres tego żywego, organicznego procesu stanowią zniszczenia II Wojny Światowej. Unicestwienie większości historycznej zabudowy skarpy odrzańskiej, otworzyło bowiem powojennym gospodarzom miasta drogę do nowego spojrzenia na sposób jej ukształtowania. Dziedzictwo siedemdziesięciu lat budowy polskiej tożsamości Szczecina, a wraz z nią nowego obrazu miasta, piętrzącego się na nadodrzańskiej skarpie stanowi pole ścierania się różnych koncepcji, początkowo silnie uwikłanych w politykę. Współczesna panorama miasta kształtowała się dotychczas w efekcie działań, będących zarówno próbą negacji niemieckiej, obcej przeszłości Szczecina, jak i wynikiem sentymentu za utraconym pięknem przedwojennego miasta. Z dzisiejszej perspektywy nadal aktualne są zatem pytania: w jakim kierunku powinny podążać dalsze przekształcenia w tym kluczowym obszarze i jakie wartości mają w nim nadrzędne znaczenie? Odpowiedzi na te pytania zdecydują bowiem nie tylko o kształcie krajobrazu kulturowego, ale będą również stanowiły portret tożsamości współczesnego Szczecina.


Magdalena Goras, mgr inż. arch. (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie) – Krajobraz (kulturowy) końca świata. Muxia (Galicja, Hiszpania)

Na atlantyckim wybrzeżu Costa da Morte leży Muxia –  rybackie miasteczko z sanktuarium Matki Bożej da Barca, dokąd od wieków zmierzają pielgrzymi, kontynuujący drogę z Composteli aż po ostatni skrawek lądu – tam, gdzie kończy się świat. To wcinający się w ocean cypel, miejsce owiane legendą kultów pogańskich, naznaczone śladami kultur megalitycznych, tradycją drogi jakubowej, odległą i nieodległą historią katastrof morskich. Osada malowniczo położona  pośród chronionych przyrodniczo terenów: lasów, pol, plaż i zatok.

Rytualne kamienie przedchrześcijańskich kultów, najdawniejszy ślad działalności ludzkiej, leżą na skalistym  wybrzeżu na szpicu cypla, u stóp sanktuarium – oddzielonego od osady i portu garbem wzgórza Monte Corpiño. Roztacza się stąd wspaniały widok na Atlantyk. Ponadczasowy charakter  pejzażu wokół sanktuarium w oczach przybysza zakłóca jedynie współczesna kamienna konstrukcja –  ogromny, pęknięty przez środek blok granitu na zboczu Monte Corpiño oraz plac budowy, widniejący na dalekim planie, ponad plażą Lourido. Bez tych akcentów, które odbiera się jako obcy, współczesny wtręt, otoczenie sanktuarium i cala panorama wyglądałyby tak, jak mogłyby wyglądać niemal wiek temu, pozwalając pielgrzymowi znaleźć atmosferę, jakiej oczekiwałby u najdalszego kresu swojej drogi.

Jednak mieszkaniec wybrzeża, spoglądając przez rozdarcie w kamiennym bloku na morze, będzie wiedział, co jest początkiem obydwu współczesnych inwestycji. W listopadzie 2002 roku u wybrzeży Costa da Morte zatonął tankowiec Prestige z ładunkiem ciężkiego oleju napędowego. Katastrofa ekologiczna zaliczona została do największych na wodach europejskich, a skala zniszczeń, przebieg akcji ratunkowej oraz postawa władz centralnych do dziś stanowią dla mieszkańców wybrzeża traumę. Pęknięty blok granitowy to rzeźba La Herida (rana), upamiętniająca wydarzenie. Katastrofa przyniosła w oczywisty sposób wielkie straty ekonomiczne. W specjalnym planie ekonomicznym dla Galicji rząd – w ramach wsparcia dla rozwoju turystyki w regionie – zobowiązał się do budowy w Muxii hotelu, jednego z sieci luksusowych państwowych hoteli paradores de turismo. Projekt został entuzjastycznie przyjęty w regionie, niemniej nie wszyscy mieszkańcy samej Muxii są zwolennikami inwestycji w miejscu, w którym jest realizowana. Wielu odbiera budowę jako dewastację krajobrazu naturalnego.

Muxia, rybacka osada miedzy wzgórzami na wybrzeżu,  jest ciekawym przykładem nawarstwiania się kolejnych etapów działalności człowieka w krajobrazie naturalnym, a inwestycje ostatnich lat dają pretekst do rozważań nad czynnikami, wpływającymi na percepcję działań architektonicznych w krajobrazie.


Ewa Jarecka-Bidzińska, mgr inż. arch. (AFiB Vistula) – Znaczenie obszaru Natura 2000 dla potencjału rozwojowego warszawskiej Pragi

Współistnienie różnorodności biologicznej i ekosystemów miejskich najczęściej wiąże się z rozwiązywaniem problemów wpływu urbanizacji na wartość i tożsamość gatunkową fauny i flory. Ponieważ coraz więcej ludzi mieszka w miastach, rewaloryzacja, ochrona i poprawa różnorodności  biologicznej na obszarach miejskich staje się ważna. Człowiek żyjący w przestrzeni zurbanizowanej potrzebuje bliskości przyrody i  jej wartości ekologicznych, społecznych, w tym edukacyjnych i zdrowotnych,  krajobrazowych oraz również ekonomiczno – gospodarczych. Niestety rozwijające się miasto bez zrównoważonej strategii rozwoju może mieć degradujący wpływ na środowisko naturalne ekosystemów miejskich. Konflikt człowiek – natura jest nierozłącznym aspektem rozwijających się dużych miast. Uznano go zatem za problem, który należy zbadać. Niniejsza publikacja przedstawia problematykę znaczenia chronionych obszarów zieleni –  naturalnych ekosystemów dla rozwoju współczesnych zurbanizowanych dzielnic miast metropolitarnych. Przedmiotem pracy jest warszawska Praga – Północ z nadwiślańskim pasem zieleni wchodzącym wraz ze starorzeczem Wisły w skład Warszawskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu i objętym formą ochrony Natura 2000. Zielone nadbrzeża rzeki w obszarze śródmiejskim występują w niewielu miastach Europy. Są zatem unikatowe pod względem ekologicznym i krajobrazowym.

Praga – Północ do niedawna była postrzegana przez całą Polskę za dzielnicę poprzemysłową, niebezpieczną oraz zdegradowaną społecznie i gospodarczo. Ostanie dwie dekady przyniosły wzrost zainteresowania prawobrzeżną Warszawą, jej historią, kulturą, architekturą, unikalnym charakterem, perspektywami rozwoju i w konsekwencji rewitalizacją tej dzielnicy. Praga została zauważona nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Obszar  wybrany do badań jest też istotny ze względu na: powszechnie panującą modę na Pragę, rozwój w kierunku dzielnicy kultury i artystycznej, dobre skomunikowanie z centrum Warszawy metrem oraz współczesne zainteresowanie Pragą ze strony inwestorów. Zauważalne chociażby w skali nowych inwestycji, o dużym wpływie na środowisko naturalne, takich jak Port Praski i Centrum Praskie Koneser. W pracy zbadano zależności śródmiejskich obszarów zieleni Natura 2000 oraz potencjału rozwojowego dzielnicy. Przeanalizowano problemy, zalety, korzyści i szanse płynące z sąsiedztwa wymienionych obszarów. Tłem porównawczym są inne dzielnice miast metropolitarnych europejskich, gdzie obszary zurbanizowane symbiotycznie sąsiadują z ekosystemem. Wnioski stanowią wiedzę dotyczącą błędów, których należy uniknąć oraz rozwiązań strategicznych możliwych do zastosowania na Pradze – Północ.


Dorota Jopek, dr inż. arch. & Anna Martyka, dr inż. arch. (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie & Politechnika Rzeszowska) – Miejski krajobraz nabrzeży rzecznych

Każda epoka kształtuje przestrzenne ramy dla życia w mieście, buduje je w zgodzie z systemem istniejących wartości, warunków i potrzeb. Dawniej o tożsamości miasta decydował określony typ form tworzących czytelną tkankę urbanistyczną – łatwą do zapamiętania, odtworzenia lub zachowania. Formy te stanowiły pewien kod krajobrazu kulturowego, który do tej pory przekazuje zrozumiałe treści.

Miasto jako organizm od samego początku swojego powstania znajduje się w stanie permanentnej ewolucji, która charakteryzuje się różną dynamiką. Miasto może wzrastać, poszerzać swoje granice, kurczyć się lub podupadać. Miasto rozwijało się w swojej historii w zależności od umiejętności odpowiadania na zmieniające się warunki kulturowe, społeczne i gospodarcze.

Obecność rzeki stanowiła jeden z najważniejszych czynników miastotwórczych i silną bazę rozwoju powstałych miast. Rzeka gwarantowała nie tylko rozwój gospodarczy ale również bezpieczeństwo i dostęp do wody pitnej. Wkomponowana w krajobraz miasta rzeka czasem wydaje się ją jedynie malowniczo przenikać i uzupełniać, ale w rzeczywistości to nakreślony przez naturę przebieg rzeki stanowił główną determinantę rozwoju przestrzennego miasta.

Idea miasta zwartego czyli rozwoju miast do wewnątrz, realizowana przez współczesne miasta,  polega nie tylko na zagospodarowaniu istniejących terenów inwestycyjnych ale również na działaniach poprawiających warunki życia mieszkańców miasta. Pojawia się zatem potrzeba inwestycji w tereny nadbrzeżne, które pozostają niezagospodarowane lub takie które są słabo powiązane funkcjonalnie ze strukturą całego miasta. Odpowiednie zagospodarowanie nabrzeży rzecznych może chronić i eksponować charakterystyczne walory urbanistyczne miasta. Otwierają one dalekie widoki na architekturę, która dzięki większej perspektywie odbierana jest jako wyrazisty miejski krajobraz. Nabrzeża mogą stać się również wartościową przestrzenią publiczną – oazą dla pieszych, rowerzystów i ludzi rekreacyjnie uprawiających sport.

Jednym z podstawowych zadań architektury współczesnej jest próba odtworzenia jej symbiozy ze środowiskiem przyrodniczym poprzez odzyskiwanie subtelnych połączeń natury z kulturą. Projektanci muszą zmierzyć się z wyzwaniem przekształcania miejskich terenów nabrzeżnych na nowy język wizualny jednocześnie przywracając utracone wartości krajobrazowe związane w żywiołową naturą rzeki. Zagospodarowanie przestrzeni nabrzeżnych staje się coraz ważniejsze nie tylko dla realizacji idei zrównoważonego rozwoju miast ale także dla kształtowania tożsamości i atrakcyjnego krajobrazu miasta, co ma nieoceniony wpływ na jego rozwój społeczny, kulturalny i ekonomiczny.

W referacie przedstawiona zostanie analiza terenów nabrzeżnych wybranych miast w kontekście procesu kształtowania miejskiego krajobrazu.


Kinga Kimic, dr inż. arch. kraj. (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie) – Znaczenie architektury w kształtowaniu krajobrazu parków publicznych XIX wieku

Parki publiczne tworzone w XIX w., wraz z innymi formami komponowanej zieleni, na stałe wpisały się w strukturę urbanistyczną większości miast budując ich wizerunek. Jako obszary o wysokich walorach przyrodniczych – ukształtowane przez ich twórców zgodnie z obowiązującymi zasadami sztuki ogrodowej i oczekiwaniami społecznymi – współtworzyły, i tworzą do dziś, unikalny krajobraz kulturowy małych i dużych miast.

Krajobraz dziewiętnastowiecznych parków publicznych – a więc wyróżniających się jednostek przestrzennych – postrzegać należy kompleksowo jako kompozycyjną całość uwzględniającą obecność architektury trwale wpisanej w tę szczególną przestrzeń i ściśle powiązanej z elementami przyrodniczymi. Architektura ogrodowa przyjmowała w tych obiektach różną skalę i formy: od wyróżniających się wielkością budynków użytkowych i unikalnych konstrukcji oranżerii, przez niewielkie obiekty (pawilony, kioski, altany), po drobne formy architektoniczne elementów wypoczynkowych (meble ogrodowe i pozostałe elementy infrastruktury) projektowane specjalnie dla danego terenu zieleni. Obiekty te pełniły wiele funkcji – użytkowe, wypoczynkowe, ozdobne. Stanowiły jednocześnie niezwykle ważne elementy o funkcji kompozycyjnej – współtworzyły układ przestrzenny parków publicznych tego okresu na równi z pozostałymi elementami. Wznoszone przez człowieka budowle były harmonijnie z nimi łączone, świadomie wpisywano je w przyrodnicze otoczenie, przez co uczestniczyły w kreacji unikalnego krajobrazu parków. Obiekty architektoniczne wykorzystywano do budowania podziałów przestrzennych i kształtowania powiązań widokowych w obrębie terenów zieleni (wspólnie z układem dróg i strukturami roślinnymi), funkcjonowały jako dominanty, elementy charakterystyczne lub dopełniające układ, zasięg oraz program poszczególnych obszarów i wnętrz parkowych.

Znaczna część dawnych obiektów architektonicznych istniejących w parkach publicznych w XIX w. nie przetrwała do czasów obecnych, a ich eliminacja lub niewłaściwe utrzymanie na skutek współcześnie podejmowanych decyzji stanowi często nieodwracalne straty. Wiele z tych obiektów, które przetrwały, nie pełni dziś dawnych funkcji – wymagają rewitalizacji, modernizacji, czy adaptacji do nowych funkcji, aby nadal mogły istnieć. Zatem prowadzenie badań oraz poznanie wartości i znaczenia, jakie posiadała architektura w kompozycji parków publicznych XIX w., jest podstawą do utrzymania tych obiektów dziś i wydobycia ich zalet, a także argumentem do zainicjowania działań służących ich zachowaniu. Niezwykle ważne jest jednak, by były one prowadzone zgodnie z zasadami konserwatorskimi, a więc z dbałością o maksymalne zachowanie substancji zabytkowej, nie niszcząc tego, co przetrwało. Działania te nie powinny przyczyniać się do degradacji i zmiany najważniejszych cech decydujących o indywidualności i niepowtarzalności poszczególnych budowli parkowych, ale przywracać ich dawne wartości i dodawać nowe bez utraty tych pierwszych, doceniając w pełni rolę architektury w kształtowaniu krajobrazu parków publicznych XIX w.

Znaczenie architektury w kształtowaniu krajobrazu parków publicznych XIX w. zostanie omówione na wybranych przykładach z terenu Polski oraz innych krajów europejskich.


Grażyna Kodym-Kozaczko, dr inż. arch. (Politechnika Poznańska) – Poznań: krajobraz jako element urbanistyki

Przestrzeń publiczna i mieszkaniowa Poznania, dzięki działalności planistycznej Josefa Stübbena od początku XX wieku była kształtowana w relacji z zielenią i krajobrazem miejskim. W okresie międzywojennym koncepcje Stübbena kontynuował i rozwinął Władysław Czarnecki z zespołem MPU podczas prac nad pierwszym planem ogólnym Poznania. Podstawowym komponentem struktury rozbudowywanego miasta miał stać klinowo-obwodowy system zieleni miejskiej wynikający z układu topograficznego węzła wodnego rzeki Warty oraz kompozycji tzw. Ringów. System zieleni pełnić miał funkcje higieniczne, estetyczne, rekreacyjne oraz limitować niekontrolowaną przestrzenną ekspansję Poznania.

Zasadniczy rozwój ilościowy i jakościowy systemu zieleni miasta przyniosła okupacja hitlerowska. Wielkopolska została wcielona do Rzeszy, a Poznań stał się stolicą  największej jednostki terytorialnej państwa hitlerowskiego. Kraj Warty w przyszłości miał stać się wzorcową prowincją (Mustergau) faszystowskiego Wschodu. Okupanci podjęli rozległe działania planistyczne i realizacyjne, nie możliwe do przeprowadzenia w ramach państwa prawa i jego realiów ekonomicznych. Celem było stworzenie wzorcowego faszystowskiego miasta krajobrazowego, poprzez rozbudowany, naturalistycznie ukształtowany system zieleni wpisanego w „germański” krajobraz kulturowy Wartegau.

Kontynuując w okresie socrealizmu urządzanie miejskiego systemu zieleni (m. in. budowę Jeziora Maltańskiego i jego otoczenia) według zasad opracowanych przez faszystowskich architektów krajobrazu powoływano się z kolei na konieczność przywrócenia pejzażu piastowskiego (np. zalesień w dolinach rzek), dzięki czemu „świat pracy” uzyskać miał atrakcyjne tereny wypoczynkowo-turystyczne. Powstała niezwykle złożona funkcjonalnie i bogata przyrodniczo struktura przestrzenna zieleni ściśle powiązana z tkanką urbanistyczną i architektoniczną miasta, wpisana krajobraz kulturowy regionu.

Jednak „złe urodzenie”, wynikające ze związków ze zbrodniczą ideologią  i bezprawnych metod realizacji, nie pozwoliło na bezstronną analizę jakości kompozycji i uwypuklenie jej obiektywnych wartości, a w konsekwencji uniemożliwiało jej właściwą ochronę i rozwój. Niskie standardy planowania przestrzennego, które zapanowały w polskiej urbanistyce po transformacji ustrojowej nie sprzyjały kontynuacji koncepcji przestrzennych, „związanych” z ustrojem komunistycznym. Tymczasem wielofunkcyjny system zieleni Poznania wpisuje się doskonale we współczesne idee zrównoważonego rozwoju. Powinien stanowić jeden z najważniejszych czynników przeciwdziałających rozpraszaniu się miasta, wyludnianiu się jego centrum z powodu obniżania jakości życia w śródmieściu.


Jakub Kołodziejczak, mgr inż. arch. & Michał Pacholczyk, mgr inż. (Politechnika Gdańska) – Wykorzystanie historycznych elementów krajobrazu we współczesnej funkcji – studium rekonstrukcji wiatraków czerpakowych w Przejazdowie

Rewolucja przemysłowa zapoczątkowała w XVIII wieku proces szybkiego rozwoju technologicznego i intensywnego gospodarowania przestrzenią, którego efekty kształtują współczesny krajobraz. Wiele obiektów pełniących funkcje udoskonalane od czasów średniowiecza, a czasami nawet starożytności, uległo zdewaluowaniu. Zaczęły bezpowrotnie znikać z krajobrazu, w którym od wieków miały swoje miejsce. Wiele takich obiektów udało się uratować poprzez zmianę sposobu użytkowania, inne – poprzez skuteczną ochronę. Jednak część obiektów całkowicie zniknęła, czyniąc krajobraz trochę uboższym. Poniższa praca ma na celu przedstawienie analizy możliwości przywrócenia elementów krajobrazu, które zostały utracone. Rozpatrywane studium dotyczy obszaru Żuław Wiślanych i wiatraków czerpakowych, które zaczęły zanikać na skutek wprowadzenia pomp parowych, a później pomp elektrycznych. Pełna rekonstrukcja wiatraków czerpakowych w liczbie, w której występowały w XIX wieku nie jest opłacalna, ze względu na ich znikomą obecnie funkcjonalność. Dlatego próbując wykorzystać historyczny potencjał i uwarunkowania, przedstawiono próbę stworzenia obiektu o historycznym kształcie i proporcjach, ale posiadającego współczesną funkcję jaką jest wytwarzania energii elektrycznej. Zaprezentowany został model 4-płatowej turbiny wiatrowej wzorowanej na historycznych konstrukcjach wiatraków czerpakowych. Z wykorzystaniem Teorii Elementu Płata (ang. Blade Element Momentum Theory) oraz na podstawie znanych charakterystyk profili aerodynamicznych przeprowadzono badania symulacyjne silnika wiatrowego. Przedstawiono wyniki obliczeń momentu generowanego na wale wirnika. Dodatkowo, uwzględniając warunki wietrzności w okolicy rozważanej lokalizacji oszacowano roczną produkcję energii elektrowni wiatrowej złożonej z 10 wiatraków.


Angelika Kosieradzka, mgr inż. ( Politechnika Wrocławska) – Krajobraz kulturowy dawnych miasteczek Dolnego Śląska wobec współczesnych tendencji rozwojowych

Trwający od początku XXI w. dynamiczny rozwój jednostek osadniczych oraz związany z nim proces przeobrażeń, dotyczy nie tylko dużych miast czy metropolii, ale również mniejszych jednostek miejskich, a nawet wsi. Szczególnie jest to widoczne w przypadku małych miejscowości zlokalizowanych w pobliżu dużych miast, które często pełnią rolę miejskich sypialni. Obecnie proces budowy nowych obiektów, przede wszystkim o funkcji mieszkaniowej, bardzo się nasilił. Panujące trendy budowania własnego „domu z ogródkiem” w zacisznych, atrakcyjnych krajobrazowo i pozbawionych miejskiego zgiełku obszarach wiejskich, powiększają zasięg zurbanizowanych przestrzeni, pochłaniając jednocześnie obszary wzdłuż dróg dojazdowych. Równie popularne jest powstawanie na terenach podmiejskich jedno- lub wielorodzinnych ogrodzonych deweloperskich osiedli mieszkaniowych, które niejednokrotnie przyczyniają się do zniekształcenia krajobrazu miejscowości, świadczącego o jej indywidualnym charakterze. Dotyczy to zarówno przestrzennego zagospodarowania całej wsi czy miasteczka jak i jej poszczególnych obiektów i terenów zieleni. Budowane na obrzeżach domy często posiadają więcej niż jedną kondygnację, przez co zaburzają kompozycję małomiasteczkowego krajobrazu. Tego rodzaju rozwój powoduje zanikanie czytelnych dotąd granic pomiędzy terenami zabudowanymi, a otwartym krajobrazem. Zagrożenia, wynikające z postępujących przemian, jeszcze większe konsekwencje mają w przypadku wyjątkowych w sieci osadniczej jednostek Dolnego Śląska, jakimi są wsie o miejskiej genezie. Przeżywające największy rozkwit w okresie późnego średniowiecza i wczesnych czasów nowożytnych, a następnie pozbawione praw miejskich miasteczka do dzisiaj poszczycić się mogą bogatą historią i wielością walorów architektonicznych i krajobrazowych. Wyposażone w średniowieczne czy nowożytne rynki, zespoły urbanistyczne, są unikatami zarówno w skali Dolnego Śląska, jak i całej Polski. Postępujący rozwój powoduje, że dawne miasteczka narażone są na zanikanie historycznych walorów urbanistycznych. Pierwotne sylwety i panoramy, które poprzez wzrastającą niegdyś w kierunku centrum zabudowę tworzyły bryłę zbliżoną do stożka, dziś nikną za wysokimi osiedlami mieszkaniowymi. Malownicze zespoły widokowe z dominującymi nad zabudową mieszkaniową wieżami ratuszy czy kościołów obecnie tracą pierwotny charakter. Poddając analizie kierunki zmian wizerunku dawnych miasteczek, wskazane zostaną wynikające z nich zagrożenia oraz podane propozycje ich racjonalnego kształtowania.


Mieczysław Kozaczko, dr arch. (Politechnika Poznańska) – Zieleń elementem przestrzeni spoistej

Miejską przestrzeń spoistą tworzy harmonijne sprzężenie zwartej tkanki urbanistycznej i okalających ją, a także przenikających terenów miejskiej zieleni. Jedną stronę tego zjawiska stanowi tkanka o wysokiej intensywności. Negatywowym dopełnieniem tkanki są tereny zieleni. Wespół z lokalnymi dominantami (np. wieżami kościołów lub innymi charakterystycznymi elementami zabudowy), zieleń sprzęga się w osnowę kompozycji, nadając jej kierunkowość i obiektywizując kolejność różnych, charakterystycznych cząstek miasta leżących pomiędzy jego centrum a brzegiem. Osnowa kompozycji jest zrębem świadomości przestrzennej mieszkańców miasta – tak zwanej mapy poznawczej.

Psychologia środowiskowa wykazuje, że fundamentalne dla cywilizacji wartości, takie jak uczucia wyższe i poczucie wspólnoty, można wywoływać wyłącznie znakami zakorzenionymi w świadomości lub podświadomości członków grupy. Zbiorami takich znaków są spójne mapy poznawcze. Specyficzne miejsce w tych mapach przypada obszarom zieleni. Strukturalizm określa je jako areny transgresji, czyli miejsca mieszania się porządku codziennego z odświętnym. Społecznymi produktami transgresji są wspólnie wytwarzane i związane z miastem obrazy i mity, niezbędne dla zbiorowej świadomości, współtworzące genius loci, nadające miastu „twarz jego mieszkańców”, rozpoznawalną daleko poza zasięgiem oddziaływania gospodarczego. O ile struktura tkanki odpowiadała na potrzeby „codzienności”, to przylegające do niej otwarte tereny zieleni kreowały zachowania „odświętne”. Tu pojawiały się najbardziej charakterystyczne, wspólnie kultywowane zwyczaje i zróżnicowane sposoby spędzania wolnego czasu, stanowiące o obliczu miasta i wspólnocie obywateli. Wystarczy wspomnieć liczne kluby sportowe i bractwa, teatry, ogródki, parki, przystanie i porty rzeczne czy jeziorne. Godna zastanowienia jest popularność takich imprez, jak np. cykliczne biegi, imitacje rycerskich turniejów, odtwarzanie historycznych bitew, różnego rodzaju jarmarki, czy letnie festiwale muzyczne i teatralne.

Z punktu widzenia teorii kształtu, przywiązujących kluczowe znaczenie do konturu-obrzeża formy, zieleń miejska w harmonijnie rozwijającym się mieście zawsze była jednym z najważniejszych czynników kompozycyjnych. Wyznaczała zarówno początek, koniec, jak i – domyślnie – środek ciężkości tzw. ciągów czasoprzestrzennych. Zieleń nadaje sens istotnym parametrom kompozycyjnym tkanki miasta. Formotwórcza funkcja terenów zieleni odpowiada kompozycyjnym obszarom pauzy i ciszy muzycznej, niezbędnym dla uzmysłowienia sobie czasoprzestrzennego kształtu. Zieleń strukturalna wciąż kształtuje i utrwala uniwersalne ludzkie poczucie wielkoprzestrzennej formy.


Danuta Król, mgr (Muzeum Archeologiczne w Gdańsku) – Stanowiska archeologiczne w nadmorskim krajobrazie kulturowym

Stanowiska archeologiczne położone w strefie brzegowej Zatoki Puckiej prezentują różny stan zachowania i zagospodarowania. Część stanowisk rozpoznana została przez warstwy kulturowe widoczne w profilach klifowych przylegających do zatoki np. stanowisko z epoki kamienia w Osłoninie. Inne odkryte zostały przez standardowe badania archeologiczne. Na ich obszarach czytelne są relacje „człowiek i morze”. Dobrym przykładem jest stanowisko w Rzucewie, gdzie oprócz poziomów osadniczych z epoki kamienia zachowane zostały warstwy z początków n.e. i czasów nowożytnych. Są to paleniska, ślady zabudowy z okresu wczesnego średniowiecza i fundamenty dawnych zbudowań rybackich i folwarcznych. Lokalizacja wszystkich tych obiektów związana była ze zmieniającą, na przestrzeni wieków, się linią brzegową zatoki. Zagospodarowanie obiektów archeologicznych w strefie brzegowej wymaga zachowania uwarunkowań wynikających z ochrony zabytków , ochrony przyrody i zachowania krajobrazu kulturowego w którym zachowały się zapisy jego zmian w różnych okresach historycznych. Innym zagadnieniem jest odkrycie w trakcie badań obiektów o własnej formie krajobrazowej/ kurhanów/ nie rejestrowanych dotychczas na powierzchni ziemi. Stąd rodzące się pytanie jak wpisać w obecny krajobraz kulturowy odkryte obiekty archeologiczne i pogodzić ich ochronę konserwatorską z planowanym zagospodarowaniem. Dobrym przykładem może być stanowisko w Mieroszynie koło Jastrzębiej, na którym zrekonstruowany kurhan „wpisano” w planowany układ komunikacyjny budowanego osiedla.


Jeremi T. Królikowski, dr hab. inż. arch. (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Warszawa) – Architektura współczesna jako zagrożenie piękna polskiego krajobrazu

Architektura współczesna w Polsce od ostatniego dziesięciolecia XX-ego wieku weszła w fazę bezstylową co spowodowało powstawanie obiektów o amorficznych kształtach, pozbawionych proporcji i znaczeń. Nieliczne obiekty o indywidualnym charakterze nie maja wpływu na architektoniczny krajobraz Polski. Wśród architektów polskich dominuje tendencja do przetwarzania zachodnich, kolonialnych wzorców. Wynika to z rozpowszechnionej w tym środowisku ideologii postępu, która ośmiesza i wyszydza formy zgodne z krajobrazowym kontekstem i jego architektoniczną tradycją. Zgodnie z tą ideologią  kontynuowanie tradycji powinno być potępione. Jest to swoista pedagogika wstydu. Poglądy te rozpowszechniane są w środowisku akademickim a zbyt często podzielane również przez środowiska konserwatorskie. Prowadzi to do powstawania wielu realizacji architektonicznych drastycznie ingerujących w krajobraz. Wśród nich można wymienić biurowiec Metropolitain, galerię handlową Vitkac, biurowiec z galerią przy placu Unii Lubelskiej w Warszawie, rewitalizację parku w Żelazowej Woli, galerię handlową Tarasy Zamkowe w Lublinie. Wiele współczesnych realizacji prowadzi do zniszczenia czy zniekształcenia obiektów zabytkowych takich jak hala na Koszykach czy hotel Europejski w Warszawie. Szczególnym przykładem jest brutalna próba ingerencji w krajobraz Kazimierza Dolnego popierana przez lubelskie władze konserwatorskie. Jest to modelowy przykład podporządkowania się urzędu mającego za zadanie ochronę wartości kulturowych naciskom bezwzględnego inwestora popieranego przez polityków. Kazimierz Dolny określany jako wzorzec ładu wolności, jako stolica polskiego piękna, przykład harmonijnego współistnienia wartości przyrodniczych, historycznych, społecznych, artystycznych, estetycznych, sakralnych, krajobrazowych jest traktowany jako przedmiot spekulacji finansowych w grze prowadzonej za półprzymkniętymi drzwiami. Tak jak w wielu powyżej przytoczonych przykładach decyzje zapadają bez debaty publicznej, bez głębszego opartego na wartościach przestrzennych i rozumieniu genius loci studium poszczególnych  przypadków. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest niedofinansowanie wyższych uczelni, które powoduje, że wyniki konferencji, badań i studiów znajdują się w obiegu zamkniętym i nie mają wpływu ani na opinię publiczną ani na niewykształconych w tym zakresie polityków. Brak zdefiniowania celów społecznych i politycznych określających tożsamość nowej architektury jak i kształtowania krajobrazu powoduje, że konserwacja środowiska została zredukowana do ochrony obiektów w bardzo ograniczonej skali. Punktem wyjścia jest jednak całościowe widzenie krajobrazu, jego sensu i interpretacji.


Anna Kudzia, mgr – Zjawisko zmiany krajobrazu kulturowego małej architektury sakralnej w kontekście ,,tradycyjnych metod konserwacji”, na przykładzie terenów podbabiogórskich, województwo małopolskie

Polska jest ewenementem, jeżeli chodzi o liczbę i różnorodność małych obiektów sakralnych. Są one niezwykłym zjawiskiem w polskiej kulturze, obrazującym wiarę ludu silnie zintegrowaną z naturą. Kapliczki spełniały rolę fundacyjną, kształtowały dzień powszedni mieszkańców, wpływały na życie wspólnoty. Ich wartość artystyczna związana jest z lokalnym rzemiosłem i dekorowaniem. Stanowią bez wątpienia bardzo ważną część krajobrazu kulturowego, poddanego intensywnym zmianom na wskutek działania sił natury, upływu czasu, ale przede wszystkim rozwoju cywilizacji i postępującej, niekontrolowanej urbanizacji.

Objęcie profesjonalną ochroną wszystkich obiektów tego typu przez konserwatorów zabytków jest trudnym i wieloletnim zadaniem. Ich opiekunami pozostaje więc nadal w dużym stopniu miejscowa ludność, podejmująca prace naprawcze według własnych ,,tradycyjnych metod konserwacji”, na podstawie dostępnych materiałów i posiadanej wiedzy. Niestety nie zawsze są one zgodne z konserwatorskimi zasadami. Aby bliżej przyjrzeć się temu zjawisku przeprowadzono badania terenowe w regionie Podbabiogórza, polegające na wywiadach z mieszkańcami, na badaniach spektograficznych wybranych obiektów oraz analizie i inwentaryzacji fotograficznej metod i środków stosowanych przez mieszkańców do opieki nad kapliczkami.

Pozwoliły one na próbę opisania problemu zarówno ze względu na szkody płynące z czasem bezmyślnych działań jak i pozytywne aspekty niektórych rozwiązań. Powstawanie nowych form stwarzających wrażenie obcych w krajobrazie, wyłączenie z kontekstu przyrodniczego oraz skomplikowany dialog między mieszkańcami, a profesjonalnymi konserwatorami i co za tym idzie brak czynnika edukacyjnego, to główne problemy wymagające rozwiązań. Pomimo szczerych chęci i troski o małe obiekty sakralne, brak podstawowej wiedzy prowadzi często do ich nieumyślnego niszczenia. Przez lata ,,samowoli” mieszkańców, barwne kapliczki tak zrosły się z krajobrazem, iż miejscowej ludności trudno zaakceptować obce i niezrozumiałe działania konserwatorskie. Optymizmem napawają powstające liczne inicjatywy mieszkańców związane z inwentaryzacją czy tworzeniem map interaktywnych, w celu ochrony kapliczek jako całego zespołu zabytkowego miasta, wsi, gminy lub regionu. Badania pokazały również proces myślenia w podejściu do opieki nad kapliczkami kiedyś i dziś, wpływ zmiany pokoleń na ich stan oraz zanikającą – szczególnie niegdyś istotną – integrującą rolę tych obiektów. Opisane w pracy zagadnienia są kluczem do poszukiwań odpowiedzi m.in. na pytania: w jaki sposób skutecznie przeciwdziałać dalszej destrukcji małej architektury sakralnej? Jakie obrać kierunki współpracy z mieszkańcami? Jak nie pozwolić na całkowite zatarcie pierwotnego krajobrazu kulturowego polskiej wsi przy jej silnej urbanizacji?

Podstawowy materiał badawczy powstał w ramach pracy magisterskiej pod kierunkiem dr. hab. Janusza Smazy prof. ASP, na kierunku Konserwacja i Restauracja Dzieł Sztuki na ASP w Warszawie. Badania są nadal kontynuowane przez autorkę jako samodzielny projekt.


Anna Kulig, dr inż. arch. (Politechnika Krakowska) – Okruchy architektoniczne. O losach kamiennych detali porzuconych i na nowo odzyskanych w Krakowie

Masywne fragmenty portali, obramień, filarów, które są złożone w lapidariach i magazynach muzealnych nie budzą dziś większego zainteresowania, słabo przemawiają do wyobraźni widzów – ot, głazy odkute, rzeźbione ale niekompletne, rozbite. Czy można to dziedzictwo cenne a trudne w percepcji inaczej ukazać i upamiętnić? Przybliżyć odbiorcy?

Warto przywołać tu koncepcje pionierów konserwacji zabytków. Zrealizowane ekspozycje świadczą o postawie szacunku do dziedzictwa i tradycji. Gotyckie detale architektoniczne porzucone w czasach burzenia zabytków w XIX wieku przetrwały gdzie indziej jako „winkrustowane”. Tak stało się w murach Collegium Maius, Pałacu Pusłowskich, Lubomirskich, Pałacu Ciołka, Domu Pod Stańczykiem. W czasach XIX restauracji Collegium Maius K. Kremer włączył do murów fragmenty lapidarne z rozbieranych średniowiecznych burs czyli tablice, portale z bursy Długosza, Jerozolimskiej, Pauperum. Idea wykorzystania fragmentów kamiennych do dekoracji architektonicznej została zrealizowana w rezydencji Pusłowskich, przebudowanej w II poł. XIX w. Mocno wyeksponowano fragmenty renesansowego portalu, dwóch gotyckich portali i kolumn międzyokiennych pozyskanych z kamienic mieszczańskich w śródmieściu Krakowa. Historyczne fragmenty pełniły funkcje estetyczne i symboliczne, traktowano je często jako relikwie ojczyste. Ocalone przed zniszczeniem i zapomnieniem zdobią wciąż – elewacje, wnętrza, galerie ogrodowe. Może idea i przykłady kolekcji lapidarnych pobudzą do refleksji i  zainspirują współczesnych projektantów?


Elżbieta Kusińska, dr inż. arch. (Politechnika Krakowska) – Jak natura zmienia architekturę – ekologiczne zespoły mieszkaniowe na przestrzeni ostatnich 20 lat

Koncepcja zrównoważonego rozwoju, która rozwinęła się w latach 70. ubiegłego wieku zakłada włączenie środowiska naturalnego do rozwijających się gospodarek poszczególnych państw i regionów. Główną ideą zrównoważonego rozwoju jest poprawa jakości życia zarówno współcześnie żyjących ludzi jak i przyszłych pokoleń. Bardzo wyraźnie założenia te odbiły się w budownictwie, a zwłaszcza budownictwie mieszkaniowym, jako tym, które bezpośrednio wpływa na jakość życia społeczeństwa. Z końcem ubiegłego wieku w Europie zaczęły powstawać pierwsze proekologiczne zespoły mieszkaniowe, w których zachowanie wysokiej jakości środowiska przyrodniczego odgrywało główną rolę.

W artykule zostaną przedstawione zespoły mieszkaniowe zrealizowane w myśl zasad rozwoju zrównoważonego – pod koniec XX wieku oraz na początku obecnego stulecia w Holandii, Szwecji, Danii i Niemczech. Po kilku, a nawet ponad dwudziestu latach można skonfrontować założenia ideologiczne, które były inspiracja do budowy ekoosiedli z ich obecną formą i funkcją w odniesieniu do środowiska naturalnego. W artykule zostanie również przedstawiony proces ewolucji idei zrównoważonego rozwoju w projektowaniu zespołów mieszkaniowych oraz kształtowania form architektonicznych i przestrzeni publicznych w odniesieniu do środowiska naturalnego.


Angelika Lasiewicz-Sych, dr inż. arch. (Politechnika Krakowska) – Architektura wobec etycznych wyzwań kultury pamięci: doświadczenie najnowszej historii w przestrzeni polskich miast

Historia XX wieku w dramatyczny sposób przekształciła pejzaż i przestrzeń Polski. Kilkukrotnie zmieniały się granice kraju, powstawały nowe ośrodki miejskie, tereny wiejskie urbanizowały się i traciły rolnicze znaczenie, miasta historyczne zmieniały się pod wpływem zniszczeń wojennych, polityki, wdrażania nowych koncepcji urbanistycznych i pośpiesznej rozbudowy. Zaszły istotne zmiany w wymiarze społecznym; Polska stała się krajem praktycznie pozbawionym mniejszości narodowych i wyznaniowych; w tym zakresie historia XX wiecznej Polski to nie tylko proces zmian, ale przede wszystkim tragedia Holokaustu, a także polityka „czystek” etnicznych, wysiedlenia i przymusowa emigracja. Krajobraz kulturowy współczesnych polskich miast zamieszkują „duchy” przeszłości; opuszczone budynki i opustoszałe miejsca zbrodni (krakowski Płaszów), niechciane pomniki (PKiN w Warszawie) i porzucone pamiątki (cmentarze żydowskie/ niemieckie), pustki, tam gdzie powinno tętnić życie lub przeciwnie nienaturalnie i całkowicie przekształcone obszary w zakresie formy i przeznaczenia (warszawski Muranów).

W czasach najnowszych kulturowe znaczenie głosów przeszłości i ich pamięci zyskuje na znaczeniu. Wpływa to na podejmowanie decyzji przestrzennych o rewitalizacji opuszczonych obiektów i miejsc a zwłaszcza  na tworzenie tzw. miejsc pamięci. Podejmowanie odpowiedzialnych decyzji w tym zakresie mierzy się z trudnościami wykraczającymi poza sferę dziedziny samej architektury, jaką jest sztuka i technika. Dotyczą one kwestii etycznych (szacunek dla nieobecnych i ich cierpienia), etyczno-prawnych (do kogo należą przekształcane miejsca – w sensie diachronicznym i synchronicznym), psychologicznych i społecznych (poczucie porządku i ciągłości historycznej przy jednoczesnym uwzględnieniu współczesnych potrzeb mieszkańców i użytkowników miast). Każda nowa decyzja projektowa wprowadzająca zmiany w zastanym środowisku to konieczność podejmowania trudnych wyborów. Szczególnie problematycznym obszarem architektonicznych działań są miejsca pamięci. Wśród pojawiających się tu kwestii, na czoło wysuwają się pytania o zasadność i formę przekształcania; czy należy skupić się przede wszystkim na zachowaniu autentycznych śladów czy na stworzeniu spójnej historycznej narracji. W jaki sposób można i należy zrównoważyć odświętny charakter miejsc pamięci włączając je jednocześnie w rytm codziennego życia współczesnego miasta. Dlaczego takie „włączenie” jest potrzebne i czy jest ono w ogóle możliwe (?). Próbą odpowiedzi na te m.in. pytania jest analiza wybranych przykładów miejsc pamięci (Kraków, Warszawa): zrealizowanych (analiza przestrzenna i behawioralna) lub niezrealizowanych (analiza założeń projektowych, kryteriów oceny).


Bogna Ludwig, dr hab. inż. arch. (Politechnika Wrocławska) – Ochrona linii zabudowy jako podstawowy element zachowania wartości krajobrazu kulturowego miast europejskich

Pośród podstawowych zasad kształtowania miast w kulturze europejskiej odziedziczonych po starożytności najważniejsze miejsce wydaje się przypadać dwóm regułom. Pierwsza to oparcie rozplanowania o tyczenie parceli, stanowiących podstawową jednostkę kompozycyjną. Druga, odnosząca się do  kształtowania zabudowy, zakłada obowiązek tworzenia jednorodnej, w ostatecznej formie zwartej, pierzei budynków. Dzięki tej właśnie regule usankcjonował się rozdział przestrzeni publicznych i prywatnych w miastach. Umożliwiła ona nadawanie kształtu wnętrzom urbanistycznym. Początkowo istniała w „podświadomości” społeczeństw miast. Jednak już od czasów miast lokacyjnych była wpisywana do prawodawstwa miejskiego. Obowiązująca linia zabudowy stała się starannie chronioną normą budowlaną, o którą magistraty toczyły spory z niesubordynowanymi inwestorami. Regulacja za pomocą obowiązującej linii zabudowy stała się też najstarszym narzędziem uprawomocnionej na poziomie państwowym urbanistyki. Taki instrument administracyjny wprowadzał edykt z Sully wydany przez Henryka IV w 1607 r. (16.12.1607) w celu ochrony drożności ulic. Następnie stanowił podstawowy zapis planów regulacyjnych opracowywanych we Francji na podstawie ustawy napoleońskiej z 1807 r. (16.09.1807, art. 52), w państwie pruskim zaś od 1875 r. (Fluchtliniengesetz 02.07.1875) czy brytyjskim od 1909 r. (Town Planning Act). Nie dziwi też, że zasada została podważona przez pierwszy całkowicie kontestacyjny prąd w architekturze – modernizm, w której kształtowanie przestrzeni miejskich zastąpiła metoda zapewnienia dostępności komunikacyjnej (Sorya, potem Le Courbusier) i tzw. ideologia planu (Unwin, May, architekci Gehagu). Jednak równocześnie zaczęły powstawać ruchy konserwatorskie, a następnie prawodawstwo regionalne i państwowe, które obejmowały ochroną struktury urbanistyczne. Ostatecznie ochrona linii zabudowy została usankcjonowana ogólnoeuropejskimi zaleceniami po drugiej wojnie światowej, określona jednoznacznie jako wartość podlegająca ochronie (Międzynarodowa Karta Ochrony Miast Historycznych, ICOMOS, Waszyngton-Toledo 1987). Obecnie obowiązująca linia zabudowy jest zabezpieczana we planach konserwatorskich we wszystkich krajach europejskich. Być może jednak tej ogólnej regule kulturowej należy przywrócić naczelną rolę w całej urbanistyce europejskiej.


Anna Krawczyk, mgr (Uniwersytet Warszawski) – Współczesny „styl kazimierski”? – o stosunku do architektonicznego dziedzictwa kolonii artystycznej w Kazimierzu Dolnym

Czym jest współczesny „styl kazimierski”? Będę starała się odpowiedzieć na to pytanie przywołując przykłady współczesnej architektury kolonii artystycznej w Kazimierzu Dolnym. Korzysta ona z bogactwa lokalnego dziedzictwa krajobrazu kulturowego: kościołów „renesansu lubelskiego”, manierystycznych kamienic kupieckich, chłopskich chat, budynków pożydowskich oraz willi artystów. Współczesna architektura Kazimierza Dolnego jest w znacznej mierze wariacją na temat koncepcji „stylu kazimierskiego” autorstwa Karola Sicińskiego – architekta i konserwatora, twórcy powojennej wizji odbudowy miasteczka. W tym kontekście nie można pominąć również wkładu Jana Koszczyc-Witkiewicza oraz Jerzego Żurawskiego, którzy przestawili własne koncepcje konserwatorskie rozwoju architektonicznego tego miejsca.

Przyjrzę się temu w jaki sposób współcześni mieszkańcy Kazimierza, do których należą m.in. artyści, architekci, konserwatorzy, historycy sztuki, odwołują się do dziedzictwa architektonicznego tego miejsca adaptując je na do aktualnych potrzeb.


Anna Miśniakiewicz, mgr inż. arch. (Politechnika Wrocławska) – Architektura współgrająca z wulkanicznymi krajobrazami Wysp Kanaryjskich

Wyspy Kanaryjskie kojarzą się głównie z hiszpańsko-wyspiarską architekturą.  Jednak pośród typowo turystycznych, komercyjnych obiektów oraz tradycyjnej zabudowy można napotkać niezwykłe współczesne budynki, które zostały zainspirowane krajobrazami tego wulkanicznego archipelagu. W niniejszej pracy przedstawia nietypowe obiekty architektoniczne, które majestatycznie współgrają z przyrodą, zamiast się jej przeciwstawiać nienaturalnymi formami. Od Cezara Manrique, architekta-artysty, któremu udało się zachować naturalny wygląd jednej z wysp – Lanzarote, dzięki stworzeniu sztywnych zasad zabudowy, do Fernando Menisa, który nieustannie posługując się architektonicznymi środkami przekazu, jak rzeźbiarz tworzy scenerie niczym natura swoje wulkaniczne krajobrazy.  Autorka zestawia opinie i odczucia, na temat wspominanych budynków, architektów, mieszkańców i turystów, z własnymi które wyrobiła podczas pracy w studiu Fernando Menisa.


Mirosław Olbryś, mgr (Pracownie Konserwacji Zabytków) – Konserwacja w czasach zagłady: cytadela w Irbilu oraz archeologiczne miasto i krajobraz kulturowy Babilonu (Republika Iraku) 2005-2015

Zabytki współczesnego Iraku, który od najdawniejszych czasów stanowił kluczowy region Żyznego Półksiężyca, tworzą ważną część światowego dziedzictwa kultury. Mezopotamskie stanowiska archeologiczne i dzieła architektury to dokumenty o niepowtarzalnej wartości naukowej i turystycznej. Państwo irackie jest bardzo młode, powstało dopiero w 1921 roku. Jednym z filarów tożsamości narodowej i kulturowej są wyjątkowej klasy zabytki, z których 15 wpisano na Listę Dziedzictwa Kultury i Natury UNESCO. Losy Iraku od lat 80. XX w. to dramat ludzi i nieodnawialnego dziedzictwa archeologicznego, dowód nieskuteczności prawa międzynarodowego i hańba dla całego świata.

Generalnie zaprzestano prac konserwatorskich. Z jednej strony „zapobiega” to zmianom stanu źródeł, ale z drugiej – z powodu starzenia się substancji oraz zniszczeń na skutek czynników naturalnych i działalności człowieka – gwałtownie przyśpiesza destrukcję substancji i autentyzmu zabytków. Dwa stanowiska spośród dóbr kultury Iraku o największej wartości – cytadela w Irbilu i relikty Babilonu –  mają szanse na przetrwanie, gdyż w ostatnich latach zespoły międzynarodowe sporządziły plany zarządzania i rozpoczęto ich wdrażanie. Oba miejsca historyczne wszechstronnie przebadano pod względem konserwatorskim i zinwentaryzowano, a władze irackie zaakceptowały także program konserwacji i ochrony krajobrazu cytadeli w Irbilu i Babilonu. W obecnym stanie zachowania oba stanowiska archeologiczne są także ważnymi i dużymi zespołami architektonicznymi.

Cytadela w Irbilu, jedno z najstarszych miast świata o ciągłości osadniczej sięgającej IV tys. p.n.e., jest zlokalizowano pośrodku dużej i szybko rozwijającej się stolicy irackiego Kurdystanu. Realizowany od 2007 roku program rewitalizacji jest wyjątkowym na skalę światową przykładem zintegrowanej rewaloryzacji miasta historycznego. Rozwój cytadeli jest sterowany zgodnie z regułami konserwatorskimi (A. Tomaszewski 1997).

W bezcennym dla kultury światowej Babilonie w doskonałym stanie zachował się układ przestrzenny największego miasta starożytnej Mezopotamii z 7/6 w p.n.e. Trwałym elementem historii współczesnej Babilonu stały się fantazyjne rekonstrukcje ruin archeologicznych z czasów saddamowskich, pokazujące wątpliwy i częściowo fałszywy obraz budowli starożytnych.

Ustabilizowanie sytuacji polityczno-społecznej oraz konsekwentne wdrażanie celów sformułowanych w planach zarządzania stanowią podstawę zachowania możliwie największej części stanu oryginalnego cytadeli w Irbilu oraz Babilonu. Oba miejsca zabytkowe mogą stać się ponownie ważnymi ośrodkami światowej turystyki kulturalnej, a ich plany zarządzania wzorcem dla ratowania i ochrony innych dóbr kultury Iraku o największej wartości.


Wojciech Oleński, dr (Miejska Pracownia Planowania Przestrzennego i Strategii Rozwoju, Warszawa) – Jak analizować współczesny krajobraz „poza miarą”? – problem postrzegania rosnącej skali krajobrazu miast w kontekście konserwacji zapobiegawczej środowiska

Zachodzący z olbrzymią dynamiką proces wzrostu skali krajobrazu miast, który paradoksalnie uległ przyspieszeniu po tragicznej katastrofie wież WTC w Nowym Jorku w 2001 roku, może być obserwowany zarówno w kierunku wertykalnym krajobrazu w postaci coraz wyższych obiektów lub skupisk dominant wysokościowych (wieżowce, wieże, maszty), jak i w kierunku horyzontalnym wzdłuż rozległych sylwet krajobrazowych (panoramy miejskie, dalekie osie i otwarcia widokowe). Zmiana „makroskali” rozgrywa się dwutorowo: w realnej przestrzeni krajobrazu kulturowego przekształcanej przez człowieka oraz w przestrzeni wirtualnej dającej coraz większe możliwości projektowe i analityczne zachodzących zjawisk. Jednym z kluczowych elementów w obecnym procesie zmiany skali krajobrazu, który w kontekście rozwoju cywilizacji został zasygnalizowany jeszcze przed wojną przez Feliksa Konecznego, jest zredukowany do minimum czynnik czasu, który decyduje o szybkości i spontaniczności zachodzących przeobrażeń. W kontekście krajobrazów miast historycznych i obszarów o cennych walorach krajobrazu naturalnego implikuje to konieczność stosowania efektywnych i kompleksowych technik badania i właściwego sterowania przekształceniami przestrzennymi „poza miarą” (określenie Zbigniewa Herberta), które w porównaniu do obiektów „małej skali” są postrzegane w zwielokrotnionym kontekście otoczenia i rządzą się odmiennymi prawami widoczności, perspektywy i odbioru przez obserwatora.

W referacie zaproponowano zastosowanie elementów koncepcji „konserwacji zapobiegawczej środowiska” do opisu i analizy zjawisk przestrzennych zachodzących w skali „makro” krajobrazu, na przykładzie prowadzonych od 10 lat przez autora badań nad krajobrazem wysokościowym Warszawy wraz z równoległą ochroną zespołu UNESCO i historycznych osi widokowych. Uwzględniono również trzy nowe pojęcia formalno-prawne porządkujące dużą skalę, które zostały wprowadzone przez tzw. ustawę krajobrazową. Egzemplifikacją opisywanej problematyki są wybrane elementy badań teoretycznych nad percepcją „rosnącego” krajobrazu oraz ilustracje wykonane na cyfrowym modelu przestrzennym Warszawy lub zdjęcia stanu faktycznego pokazujące możliwe skutki zmian w krajobrazie w przypadku realizacji „przeskalowanych” obiektów architektonicznych (w tym  planowanych nowych mega-wieżowców przewyższających Pałac Kultury i Nauki, powstających klastrów  wysokościowych w rejonie Woli i Portu Praskiego czy nowych obiektów inżynierskich przecinających Wisłę). Wnioski referatu oparte na teorii „konserwacji zapobiegawczej” dotyczą refleksji nad właściwym rozumieniem, opisem i wartościowaniem różnych jakościowo elementów „makroskali” krajobrazu oraz ich rzeczywistym zasięgiem w przestrzeni krajobrazu, a także granic „pojemności” widokowej krajobrazu.


Łukasz Pardela, dr inż. arch. kraj. (Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu) – Architektura militarna w dialogu z przyrodą. Kształtowanie krajobrazu zabytkowych fortyfikacji przełomu XIX/XX w – dawniej i dziś

Dialog pomiędzy architekturą militarną i przyrodą stanowił jeden z wiodących czynników kształtowania fortyfikacji realizowanych także na przełomie XIX/XX w. na ziemiach polskich. Integracja budowli kubaturowych, form ziemnych, fos czy zieleni o funkcji maskującej, zapewniać miała minimalizację niekorzystnego zwysoczenia fortyfikacji ponad linię horyzontu, a tym samym ochronę przed oddziaływaniem ogniowym mobilnej, nieprzyjacielskiej artylerii. Z czasem zgeometryzowane narysy dzieł obronnych zastępowały formy swobodne. Dzisiaj, dzięki zróżnicowanej konfiguracji terenu, historycznemu drzewostanowi i przewadze powierzchni biologicznie czynnej, zabytkowe fortyfikacje obu form stanowią atrakcyjne tereny rekreacyjne. Obecnie projektowanie w zgodzie z naturą to jeden z najbardziej wyrazistych trendów we współczesnej architekturze krajobrazu. Z uwagi na swoje cechy genetyczne, zabytkowa architektura militarna w ujęciu przyrodniczym i krajobrazowym posiada wiele do zaoferowania.



Maciej Piekarski, dr inż. (Politechnika Rzeszowska) & Farid Nassery, dr inż. (Politechnika Krakowska) & Rafał Mazur, dr inż. arch. (Politechnika Rzeszowska) – Potencjał zastosowań rzeczywistości rozszerzonej w restytucji oraz konserwacji zapobiegawczej dziedzictwa architektonicznego

Rzeczywistość rozszerzona jest pojęciem używanym dla określenia powiązania świata rzeczywistego z komponentami generowanymi komputerowo, w sposób umożliwiający równoczesną obserwację realnie istniejących obiektów oraz nałożonych nań obiektów wirtualnych. Cechami wyróżniającymi rzeczywistość rozszerzoną są: połączenie rzeczywistości wirtualnej ze światem realnym, interaktywność w czasie rzeczywistym oraz lokalizacja obiektów wirtualnych w przestrzeni trójwymiarowej.

Urządzenia umożliwiające percepcję rzeczywistości rozszerzonej wykorzystują technologię Head-Up Display (HUD), polegającą na wyświetlaniu obrazu na transparentnym ekranie, nie zasłaniającym widoku naturalnego otoczenia. Mogą być stacjonarne lub przenośne. Oczekuje się, że przełomem w stosowaniu rzeczywistości rozszerzonej staną się okulary Microsoft HoloLens, których dostępność na rynku jest spodziewana w najbliższych latach. Okulary, stanowiące połączenie wyświetlacza z komputerem i nie wymagające współpracy z jakimkolwiek urządzeniem zewnętrznym, umożliwią dynamiczną interakcję przemieszczającego się obserwatora z obiektami wirtualnymi rozmieszczonymi w realnej przestrzeni.

Rzeczywistość rozszerzona przejawia potencjał zastosowań w dokumentowaniu dziedzictwa architektonicznego, poprzez restytucję obiektów nieistniejących, których forma jest możliwa do odtworzenia na podstawie źródeł, a także inwentaryzacji obiektów przeznaczonych do wyburzenia, których pomiar jest  możliwy jeszcze in situ. Właściwości wirtualnych modeli obiektów architektonicznych zbudowanych za pomocą oprogramowania wykorzystującego technologię Building Information Modelling (BIM) pozwalają, aby poprzez utrwalenie pozycji w terenie w oparciu o technologię GPS były dostępne, dla obserwatora dysponującego mobilnymi okularami, ze wszystkich stron zewnętrznych, jak i od wewnątrz.

Rekonstrukcja nieistniejących śladów przeszłości, bezpośrednio w miejscach ich pierwotnej lokalizacji stwarza szansę wzmocnienia tożsamości tych miejsc oraz głębszej identyfikacji z nimi osób, nie przechowujących w pamięci obrazów sprzed dokonanych w przestrzeni przeobrażeń. Oprócz urządzeń mobilnych, zapewniających dynamiczny kontakt z wirtualnym modelem, cenne może być rozmieszczenie w przestrzeni publicznej wizualizatorów stacjonarnych, które stwarzałyby bezpośrednią zachętę do kontaktu z utraconym dziedzictwem, a ponadto jako obiekty małej architektury, urozmaicałyby i uatrakcyjniały tę przestrzeń.

Rzeczywistość rozszerzona stwarza możliwość swoistej syntezy w przestrzeni warstw kulturowych przynależnych do różnych epok, bez ingerencji w warstwę aktualną. Umożliwia, zastąpienie materialnej obecność dzieł architektonicznych przez „iluzję wszystkich własności i składników, które budują dzieło architektoniczne, co dla jego konkretnego cielesnego ujawnienia się nie odgrywa żadnej roli” (R. Ingarden „Studia z estetyki t. 2”).


Andrzej Pieńkos, prof. dr hab. (Uniwersytet Warszawski) – „Jakby rozsiany w krajobrazie”. Wieża twórcy i jego terytorium tworzenia

„Chwilami jestem jakby rozsiany w krajobrazie i rzeczach: żyję w każdym drzewie, w pluskaniu fal, w chmurach, w przemykających zwierzętach i w przedmiotach” – pisał C.G. Jung w związku z budową swojej wieży nad Jeziorem Zurychskim.

Archetypiczna relacja wieża – „podległy” jej kraj stanowi modelowy przypadek dla rozważań zakreślanych tytułem konferencji. Relacja ta mogła mieć wymiar realnie polityczny, ekonomiczny, ale też symboliczny. W wieku XVIII dołączył wymiar estetyczny – wszystkie one oczywiście nie musiały się wykluczać. Wieża (widokowa), belweder mogły stawać się miejscem obserwacji, kontemplacji kraj-obrazu, tj. otoczenia, którego podległość nadal pozostawała w mocy i które istniało niejako „dla” obserwatora. Ogrodowe wieże i wszelkie formy belwederów w wieku XVIII stanowią ogniwo pośrednie między tą relacją w wymiarze feudalnym, a tą w wymiarze estetycznym, której w pełni nowoczesnymi realizacjami będą wieże widokowe rodzącej się turystyki (stawiane np. już przed połową XIX w. w lesie Fontainebleau).

Antyczny i renesansowy ideał willi, jako domu harmonijnie wpisanego w starannie wybrane otoczenie bywał też przyporządkowywany myślicielom, poetom, twórcom. Ten kulturowy wątek wzbogaca się interesująco, gdy odnajdziemy go w siedzibach twórców epoki poromantycznej. Wraz z formowaniem się w epoce romantyzmu rozmaitych koncepcji „terytorium tworzenia”, wieże twórców na różne sposoby odtwarzają i przetwarzają tę archetypiczną relację architektura – krajobraz. Autor rozwijając pomysły ze swojej książki The House of Art. Modern Residences of Artists as the Subject and Space of Creation, skupi się na kilku przykładach wież, będących siedzibami znanych twórców kultury europejskiej początku XX w., podejmujących w przewrotny sposób gry z tradycjami dawnymi, ale zawsze obmyślających formułę panowania nad krajobrazem, jego aneksji, transformacji, przeistaczania we własne terytorium tworzenia. Dom-wieża staje się wytwórnią widoków, te zaś służą poddaniu sobie otaczającego krajobrazu.

Tradycyjne rozumienie „wieży z kości słoniowej” jako siedziby twórcy wydobywa introwertyczny status takiego miejsca, jako ustronia, schronienia; czy jednak podporządkowanie sobie – wizualnie, symbolicznie – krajobrazu wokół wieży jest wobec tak pojętej jej roli przeciwstawne?

Omawiane kreacje są dziełami i domami nie architektów, lecz pisarzy lub malarzy (choć oczywiście korzystających z pomocy profesjonalistów): Gerhart Hauptmann, Gilbert Clavel, Carl Gustav Jung, Wiliam B. Yeats, Tadeusz Pruszkowski, Adolf Szyszko-Bohusz (jako jedyny architekt w tym gronie); tym, co miało dla twórców zasadnicze znaczenie, było szczególne określenie ich miejsca tworzenia w kraj-obrazie przez budowę własnych terytoriów promieniujących z domów-wież. Określenie w każdym z przypadków inne.

Zagadnienie to interesujące jest także w perspektywie konserwatorskiej i muzeologicznej: jak traktować dzisiaj przestrzeń otaczającą takie miejsca, kadrowaną przez okna wież zgodnie z projektem twórców jako immanentna część całej kreacji, a nieuchronnie zmienianą z czasem? 


Bogusław Podhalański, dr hab. inż. arch. (Politechnika Krakowska) – Dwa pytania: Czy archeologia pomaga projektantowi? Dylemat: eksponować za wszelką cenę, czy zasypać znalezione?

Piękno nauk stosowanych wyraża się ich wzajemnymi relacjami z rzeczywistością. Archeologia i architektura, oprócz wspólnego źródłosłowu „arche” mają, zwłaszcza w kontekście rzeczywistej realizacji projektu konserwatorskiego, obejmującego ciekawe znaleziska archeologiczne, wiele wspólnych problemów do rozstrzygnięcia. Pierwszym z nich jest zakres ekspozycji znaleziska, drugim, to sposób, w jaki ekspozycja ta może być dokonana. Kolejnym, wspólnym problemem jest permanentny brak wystarczających środków na realizację wspólnie wypracowanej idei projektu, a także wynikający z tego sposób ekspozycji. Na przykładzie złożonych zagadnień związanych z projektem Panteonu Narodowego w kryptach pojezuickiego kościoła p.w. św. św. Piotra i Pawła w Krakowie, a następnie trwającą realizacją tego projektu, omówiono pułapki, i dylematy merytoryczne, wynikające z konieczności wyprzedzającego, w stosunku do trwających badań archeologicznych, prowadzenia prac projektowych. Wnioski do dalszych prac projektowych i możliwości rozwiązań w kontekście uwarunkowań merytorycznych, technicznych, prawnych oraz krajobrazowych ilustrują przyjęte rozwiązania.


Romana Rupiewicz, dr (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) & Jarosław Janowski, dr (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej) – Kształtowanie przestrzeni miejskiej Kazimierza Dolnego. Współczesne zagrożenia i wyzwania w zabytkowym zespole architektoniczno-krajobrazowym

Kazimierz Dolny bez wątpienia stanowi szczególną wartość kulturową Polski. Miasteczko, będące Pomnikiem Historii, wpisane jest do rejestru zabytków, ponadto objęte ochroną przez ustanowienie Kazimierskiego Parku Krajobrazowego oraz obszarów Natura 2000. Stanowi miejsce o unikatowym krajobrazie w Małopolskim Przełomie Wisły, na który składają się malownicze wzgórza, wąwozy, kościoły, spichlerze i kamienice budowane od XVI stulecia. W XX wieku, a zwłaszcza w okresie międzywojennym powstała tu architektura o małej skali poszukująca w swej stylistyce regionalizmów i tożsamości narodowej. W latach powojennych stopniowo rozpoczął się proces degradacji krajobrazu zabytkowego miasteczka, trwający do dziś. Wpływa na to jednostronny rozwój Kazimierza Dolnego ukierunkowany na prymitywnie pojmowaną turystykę, która sprowadza się do budowy coraz większych hoteli i niezamieszkałych willi w miejscach o najcenniejszych walorach widokowych. Kolejny problem stanowi nieprzemyślana sub-urbanizacji oraz blokowanie procesów miastotwórczych a tym samym obniżanie jakości życia mieszkańców. Brak lokali usługowych powoduje natłoczenie ulicznych kramów, wprowadzających chaos i tandetę.

Jak zarządzać przestrzenią publiczną małego, polskiego miasteczka odwiedzanego przez 2 miliony turystów rocznie, aby nie zniszczyć wartości, które stanowią o jego atrakcyjności? W referacie podjęta zostanie również próba odpowiedzi na pytania o rolę Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego oraz innych form oddziaływania na tkankę miejską, rozumianą nie tylko jako zabudowę ale i uwarunkowania społeczne na płaszczyznach gospodarczych, demograficznych i kulturowych. Na przykładzie konkretnych inwestycji w Kazimierzu Dolnym poruszona zostanie kwestia obecności współczesnych form architektonicznych: czy mogą one stanowić walor, czy też są zagrożeniem w krajobrazie miasta.


Magdalena Rutyna, mgr (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) – Zespół pałacowo-parkowo-folwarczny z cukrownią w Guzowie

Założenie we wsi Guzów (woj. mazowieckie, pow. żyrardowski, gm. Wiskitki) składa się z: parku, pałacu z kaplicą, kordegardy z bramą, dziedzińca folwarcznego z domami robotników folwarcznych, dziedzińca fabrycznego cukrowni, osiedla domów robotników cukrowni oraz osiedla domów-willi. Park przypałacowy, o powierzchni 15,47 ha, dzieli się na dwie części: zachodnią o kompozycji geometrycznej oraz wschodnią, późniejszą, o kompozycji krajobrazowej. Pałac usytuowany został w północnej części parku. Do rezydencji od strony zachodniej przylega kaplica. Parterowa kordegarda, z narożną wyższą wieżą, położona jest po południowej stronie bramy. Krajobrazową część parku organizuje oś wodna, składająca się z trzech podłużnych stawów, rozdzielonych murowanymi mostkami. Altany, rzeźby oraz mostek prowadzący na wyspę nie przetrwały do naszych czasów.

W 1856 r. Feliks Sobański kupił od Henryka Łubieńskiego na licytacji majątek Guzów za 600 tys. rubli. Podczas przebudowy w 1880 r. późnobarokowy dwór Łubieńskich przekształcono w pałac (w stylu renesansu francuskiego, w tzw. „kostiumie francuskim”). Pałac Sobańskich uchodzi za jedną z piękniejszych neorenesansowych rezydencji zbudowanych na Mazowszu w XIX wieku.

Pałac w Guzowie znalazł się w kampanii reklamującej książki Agathy Christe oraz w trzeciej edycji serialu Ekstradycja. Piękno zespołu pałacowo-parkowego w Guzowie docenił także Wojciech Marczewski, który w 1979 r. nakręcił na terenie posiadłości film pt. Klucznik.


Agnieszka Sosnowska, mgr arch. (Politechnika Warszawska) – Tożsamość miejsca a kreacja współczesna

Jesteśmy fundamentalnie historycznym bytem, zarówno biologicznie jak i kulturowo, zatem architektura także musi nawiązywać do historii i kultury.

Poprzez budynek człowiek wprowadza w teraźniejszość zgromadzone znaczenia by je wizualizować i symbolizować nimi otoczenie codziennego życia. Chronić i konserwować genius loci fatycznie oznacza konkretyzować jego esencję we wiąż nowym historycznym kontekście.

Kontynuująca Kreacja jest jak dzieło sztuki, które jawi się jako dojrzewanie procesu organicznego. „Prawdziwym artystą jest ten, kto zawsze znajduje impulsy wszędzie dookoła siebie”.Dzieło sztuki zawierające w sobie przeszłość i przyszłość – jako forma kończy proces i inauguruje nowy – jest zarazem zwieńczeniem formowania i stymulacją kolejnych transformacji. Jedynie jako transformacja, imitacja może wykazać się swoim formatywnym, oryginalnym charakterem. Dzieło modelowe i modelowane pomimo pewnej ciągłości żywotnie ich łączącej – muszą utrzymywać autonomie. Taka imitacja jest metamorfozą, która wydobywa jednostkowość z ciągłości by sprawić, że w pokrewieństwa zakrzewi się oryginalność. Świat form podporządkowany jest prawu metamorfozy, w ramach którego formy wytwarzają inne formy, nie reprodukując siebie, lecz generując formy odmienne, aczkolwiek połączone więzami rodzinnymi. Transformująca imitacja potwierdza tezę rozwoju kreacji w ciągłości, gdyż przemianami sztuki rządzi rytm, następujących po sobie formacji i transformacji. Rytm ten tworzy zjawisko, kiedy modelowość w zetknięciu z formującą energią (silną tożsamością) zyskuje protoplastyczną zdolność kreatora i założyciela dynastii (nowej tożsamości). Albowiem ciągłość następujących po sobie dzieł sztuki przypomina generację, a wszystkie dzieła są zarazem kontynuacją i innowacją.

Rytmiczny proces przemian artystycznych dowodzi dlatego, iż każde dzieło aby było nowe, oryginalne musi posiadać punkt odniesienia, zasadę własnego oceniania, gdyż nie może być creatio ex nihilio.

Transformacja jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy uznamy stabilność i definitywność formy.

Nie ma innego sposobu kontynuowania stylu niż dokonywania jego transformacji. Nie sposób zmienić tradycji jednocześnie jej nie umacniając”.

Dwóch funkcji: konserwacji i innowacji, czy inaczej: przekazywania i transformacji nie można praktykować oddzielnie. Udawanie, że się kontynuuje, jeśli nie umiemy wprowadzić innowacji, oznacza powtarzanie i kopiowanie. Natomiast udawanie, iż dokonuje się transformacji, jeśli nie potrafi się dochować wartości tradycji, to budowanie na piasku i konstruowanie na niczym. Najbardziej dumna rewolucja nie może uniknąć rozpoznania (choćby i nie bezpośredniego) modelowości tego, z czym walczy.

Rytm sztuki to zatem nie sekwencje inwencyjnych zrywów i pauz inercji, impetów oryginalności i postojów, a ciągła formacja i transformacja, modelowa oryginalność i inwencyjna imitacja, kreacja i maniera. Ponieważ sama modelowość formy nie jest w stanie sama sobie zapewnić ciągłości, gdyż każda forma musiałaby być rewolucją. Architektura bez formalnej gry znaczeń traci echo ponadczasowej tradycji budowania. Modelowość musi być karmiona i wspierana ciągłymi inwencjami i formatywnymi zrywami imitacji. które sama wzbudza. Natomiast nie można też umacniać tradycji nie wywołując oryginalnych aktów kreacji.

Tożsamość miejsca, zawiera w sobie konstytuującą konieczność odnawiania i zmiany. Nasza tożsamość nie zawiera izolowanych od siebie elementów, ale sprzężony zasób kulturowego kontinuum. Tożsamość to nie dany fakt czy zamknięta całość. To wymiana. Architektura to ściana pomiędzy tym co wewnętrzne a tym co zewnętrzne – architektura to fenomen tego „spotkania”.

W tym celu tożsamość miejsca musi być „karmiona” zarówno przez tożsamość pojedynczych jednostek jak i tożsamość zbiorową grupy społecznej zamieszkującej dany obszar. Żywa tradycja warunkowana jest przez życie społeczno-kulturowe kultywujące dziedzictwo niematerialne obszaru. Jest to relacja na poziomie prywatne-publiczne. Norberg-Schulz nazywa ten model kreatywną partycypacją.

Jeśli stworzone przez człowieka miejsca są związane z otoczeniem, uzyskują pełen znaczeń dialog między naturalnymi warunkami a morfologią osadnictwa.


Bernadeta Stano, dr (Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie) – Artyści w postindustrialnej ruinie – działania site specific w krajobrazie skażonym cywilizacją przemysłową

Architektura industrialna i motywy krajobrazu przemysłowego od niedawna funkcjonują w obrębie zainteresowań badawczych historyków sztuki. Zdecydowanie bardziej atrakcyjnym tematem był zawsze romantyczny topos ruiny. Wraz ze zjawiskiem postępującej deindustrializacji i upadania zakładów przemysłowych można zaobserwować tendencję do łączenia tych wątków. Kuratorzy odkryli w zaniedbanych, surowych budynkach przemysłowych i w ich otoczeniu potencjał do eksponowania propozycji artystów sztuk wizualnych. Równolegle powstają realizacje w typie site specific, czyli stworzone specjalnie do określonego miejsca, konceptualnie i ideowo z nim związane, tworzone w celu ujawnienia i podkreślenia jego specyfiki przestrzennej, społecznej, historycznej. W swoim wystąpieniu chciałabym przedstawić wybrane projekty adresowane do przestrzeni postindustrialnych, takich jak Gdańsk/Stocznia, Szopienice/Walcownia, Kraków/Fabryka Miraculum. Ich autorami są zarówno twórcy mocno osadzeni w środowisku, jak i rezydenci instytucji gospodarujących w obiektach postindustrialnych. Kluczem do analizy tych propozycji będą rozważania Tima Edensora zawarte w książce pt. Industrial Ruins. Space, Aestetics and Materiality.


Anna Sulimowska, dr inż. arch. (Politechnika Śląska, Gliwice) – Historyczne osiedla robotnicze – niedoceniany element krajobrazu kulturowego Górnego Śląska

Krajobraz kulturowy Aglomeracji Górnośląskiej został ukształtowany w wyniku intensywnego rozwoju przemysłu wydobywczego i metalurgicznego na przełomie XIX i XX wieku. Proces industrializacji doprowadził w ciągu około 100 lat do całkowitego przekształcenia regionu o bardzo niskim stopniu urbanizacji w jedną z największych aglomeracji przemysłowych Europy. W jego wyniku powstała amorficzna struktura urbanistyczna, której najbardziej charakterystyczną cechą jest przemieszanie terenów przemysłowych, mieszkaniowych i odpadów poprzemysłowych. W morzu tej chaotycznej zabudowy istnieją jednak miejsca szczególne. W cieniu monumentalnych hal przemysłowych, kominów i wież wyciągowych kopalń istnieją wciąż historyczne osiedla robotnicze, często zapomniane i niedoceniane. Budowane równolegle do rozwijającego się od połowy XIX wieku przemysłu, są świadectwem bogatej kultury i tradycji regionu Górnego Śląska. Niegdyś stanowiły symbol postępu cywilizacyjnego i związków z europejską kulturą przemysłową. Wyznaczały normy społeczne w kształtujących się miastach i osadach przemysłowych. Dziś, w okresie restrukturyzacji górnośląskiego przemysłu i upadku macierzystych zakładów, straciły racjonalną podstawę swojego istnienia, a ich zachowanie i ochrona nie są oczywiste.

Referat ukazuje rolę, jaką historyczne osiedla robotnicze odegrały w kształtowaniu miast Aglomeracji Górnośląskiej oraz ich obecną sytuację, jako najbardziej zagrożonego, architektonicznego elementu krajobrazu kulturowego i dziedzictwa przemysłowego regionu.


Daria Szarejko, mgr inż. (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie) – Identyfikacja języka wzorców przestrzennych drogą do ochrony krajobrazu kulturowego

Jak badać krajobraz kulturowy? Problemem jest brak narzędzi, metod umożliwiających analizę całości krajobrazu – jako zintegrowanej całości, relacji przestrzennych takich elementów jak natura, kultura i człowiek. Specyficzny kod zapisany w układach, elewacjach, detalach odnosi się do symboli, artyzmu, religii, narodu więc jest dla nas zrozumiały, dlatego widzimy w tym piękno. Jak odpowiedzialnie zarządzać przyrodą i krajobrazem, który przechowuje historię danej społeczności? Identyfikując wzorce i wartości, które należy chronić i cenić, odkrywamy tożsamość miejsca co jest niezwykle ważne dla procesu zacieśniania więzi. Umiejętnie odczytane w krajobrazie elementy przestrzeni tworzące język wzorców, mogą pomóc w zarzadzaniu krajobrazami takimi jak Podlaskie wsie, które z czasem utracą swoistą tożsamość. Równowaga krajobrazowa jest zależna od relacji międzyludzkich, ich zachwianie wynika z różnych potrzeb i aspiracji nowych mieszkańców i pokoleń wsi. Już w XIX w. Oscar Sosnowski mówił o rozwijaniu kultury i architektury nie przez powielanie wzorców ale czerpać z nich stosując dobra czasów współczesnych, nowych technologii zgodnie z potrzebami. Ale aby to zastosować trzeba podjąć wyzwanie identyfikacji cennych wartości przestrzeni, nie tylko pięknej drewnianej architektury, strojów ludowych i rękodzieła, ale przede wszystkim całości krajobrazu. Gdyż kultura to nic innego jak stosunek do przyrody.


Ewa Waryś, mgr inż. arch. kraj. (Politechnika Krakowska) – Architektura i tereny zieleni w strukturze miasta przemysłowego epoki wiktoriańskiej na przykładzie Londynu

Charakterystyczną cechą czasów rewolucji przemysłowej był proces dynamicznego rozwoju ośrodków mieszkaniowych, przebiegający pod wpływem wielu nowych uwarunkowań. Zmiany, które wówczas następowały dotyczyły zarówno wykorzystywania nowych materiałów i metod produkcji, jak również były wynikiem wzrostu liczby mieszkańców miast. Największym ośrodkiem przemysłu na świecie była Anglia, w której w drugiej połowie XVIII w. opatentowano ponad 1000 wynalazków. W czasach epoki wiktoriańskiej w takich miastach jak Londyn, Manchester czy Birmingham nowe technologie wykorzystywane były zarówno w przemyśle jak również w architekturze i budownictwie. W tym okresie nastąpił także intensywny proces urbanizacji i zabudowywania nowych obszarów, co wynikało z konieczności zapewniania miejsc zamieszkania dla napływającej do miast ludności. Równocześnie zwrócono uwagę na znaczenie i rozwój śródmiejskich terenów zieleni w krajobrazie zurbanizowanym.

Celem rozważań jest pokazanie zróżnicowanej struktury krajobrazu kulturowego miasta czasów epoki wiktoriańskiej, ze szczególnym podkreśleniem roli terenów zieleni urządzonej takich jak parki publiczne i skwery miejskie. Właśnie w tym okresie, obszary te powstawały jako integralny element nowych kwartałów zabudowy i były trwale związane z rozwojem struktury urbanistycznej Londynu. Dzięki wzajemnym powiązaniom wynikającym z lokalizacji nowych terenów zieleni oraz sposobu ich wkomponowania w krajobraz miasta, miejsca te stały się źródłem korzyści ekologicznych i przyrodniczych. Ich kompozycja przestrzenna wynikała z ówczesnych nurtów stylowych w sztuce ogrodowej i tendencji w kształtowaniu przestrzeni, przez co współcześnie posiadają one zachowane wartości kulturowe i artystyczne. Zakładane w tym czasie ogrody publiczne powiązane były z obiektami zabudowy mieszkaniowej utrzymanymi w ujednoliconej stylistyce, wynikającej z dominujących kierunków stylowych w architekturze. Równocześnie w przestrzeni założeń o charakterze parkowym pojawiały się nowe obiekty inżynierskie, takie jak szklarnie wystawowe i miejsca ekspozycji roślin, które z biegiem czasu stały się symbolem wiktoriańskiej Anglii. Współcześnie, stan zachowania tych obszarów jest skutkiem uchwalanych od XVIII w. aktów prawnych oraz działalności wielu stowarzyszeń. Rozwój, stan zachowania i formy ochrony terenów zieleni na wyspach brytyjskich świadczą o dużej świadomości społecznej dotyczącej wartości tego typu obszarów i mogą stanowić wzór dla innych ośrodków mieszkaniowych, rozwijających się pod wpływem procesu uprzemysłowienia.


Paweł Wróblewski, dr & Sebastian Wróblewski, mgr inż. arch. kraj. – Rola architektury w rewaloryzacji krajobrazów pogórniczych w regionie świętokrzyskim

Eksploatacja kopalin tworzy nowy lub przekształca już istniejący krajobraz kulturowy. Percepcja wyrobisk powstałych w jej wyniku jest zazwyczaj negatywna. Postępująca sukcesja naturalna i rewaloryzacja przeprowadzana po zakończeniu eksploatacji pozwalają integrować kamieniołomy z otaczającym je krajobrazem. Oprócz rekultywacji rozumianej jako przywrócenie na obszarze wydobycia bioróżnorodności, poprzez różne kierunki zagospodarowania tych miejsc próbuje się nadać  im nową funkcję. Jednym z elementów przekształcania krajobrazów poeksploatacyjnych jest aranżacja poprzemysłowych obiektów architektonicznych lub wprowadzanie nowych elementów architektonicznych. Dokonywane w ten sposób przeobrażenia wnętrz krajobrazowych mają na celu wydobycie nowych czy też wyeksponowanie tych wartości, które do tej pory pozostawały drugoplanowe, a nie są bezpośrednio związane z wydobyciem surowca – zaopatrzeniem przemysłu.

Kamieniołomy Kadzielnia, Wietrznia, Rzepka to dobre przykłady z regionu świętokrzyskiego na połączenie współczesnej architektury, pogórniczego krajobrazu kulturowego i geologicznego dziedzictwa. Przy tym jednak industrialne elementy krajobrazu górniczego na Wietrzni czy Kadzielni nie zostały zachowane, a  ostatni przykład takich budowli – ceglany komin pieca – wapiennika, który pozostał w kamieniołomie w Jaworzni, nie jest odpowiednio chroniony i wyeksponowany. Autorzy analizują sposób zagospodarowania wymienionych kamieniołomów i przedstawiają propozycje dotyczącą wyrobiska w Jaworzni. Jednocześnie zwracają uwagę na problematykę podziemnego krajobrazu poeksploatacyjnego (zwanego niekiedy podziemną architekturą) i niewykorzystania jego potencjału, tak jak ma to miejsce w przypadku kopalni Miedzianka w pobliżu Chęcin, czy szybu Barbara w ramach kompleksu górniczego Karczówka-Grabina-Dalnia.


Jacek Wysocki, dr (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) – Ruralistyka i budownictwo wiejskie jako indykatywny komponent krajobrazów kulturowych regionu warmińsko-mazurskiego

Region warmińsko-mazurski traktowany często jako dość jednolity krajobrazowo, w istocie jest zróżnicowany wewnętrznie nie tylko ze względu na cechy morfologiczne i fizjograficzne, ale także w bardzo znacznym stopniu ze względu na cechy krajobrazu kulturowego. Zróżnicowaną fizjonomię poszczególnych terenów, pozwalającą na wydzielenie w jego obrębie osobnych mezoregionów, zapewniają nie tylko historycznie ukształtowane sposoby zagospodarowania i użytkowania terenów otwartych, ale także ukształtowane na przestrzeni dziejów i w związku z pobytem na tych terenach różnych grup etnicznych i kulturowych, sposoby ukształtowania i zagospodarowania stref bytowania poszczególnych społeczności. Na ich kształt miały wpływ zarówno tradycje kulturowe przyniesione na te tereny z pierwotnych miejsc osiedlenia, stan rozwoju kultury technicznej na nowym miejscu osiedlenia, możliwości surowcowe, preferowany model gospodarczy implikujący sposoby eksploatacji środowiska, jak i cechy kultury niematerialnej danej grupy, powodujące powstanie określonych symboli i znaków kulturowych w terenie. Badania tych aspektów pozwalają rozpoznać i zrozumieć odrębność krajobrazową poszczególnych terenów.


Katarzyna Zdeb, mgr & Konrad Szostek, lic. & Aleksandra Orłowska, mgr (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie & Instytut Archeologii i Etnologii PAN & Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich) – Skanseny i rezerwaty archeologiczne – narzucona percepcja stanowisk archeologicznych

Jedną z możliwości prezentowania dziedzictwa archeologicznego jest wznoszenie rekonstrukcji w różnym stopniu opartych na wnioskach z ówcześnie przeprowadzonych badań naukowych. Ich fundamentalnym zastosowaniem jest popularyzacja wyników pozyskanych podczas pracy archeologów.

Takie formy prezentacji dziedzictwa archeologicznego w dużej mierze zależne są od stanu badań i wyobraźni twórców. Jest to pewna odpowiedzialność za sposób prezentacji. Jest to jednocześnie niejako narzucenie sposobu interpretacji dla przyszłych odbiorców. Od samego wyboru prezentacji dziedzictwa zależy, jak zostanie ono przyswojone przez turystów. Sposób adaptacji przestrzeni w sąsiedztwie zabytku archeologicznego przyczynia się znacząco do odbioru krajobrazu w jakim się on znajduje. Poprzez takie działania następuje ponowna modyfikacja krajobrazu kulturowego. Jest to pierwszy krok do interakcji z odbiorcą poprzez prezentację żywej – odtwórczej historii.

Skanseny i rezerwaty archeologiczne pełnią wielorakie role w turystyce kulturowej. Między innymi służą jako miejsca prezentacji odkryć pozyskanych podczas prowadzonych prac badawczych. Stwarza to możliwość do edukacji nie tylko poprzez popularyzację, ale również w formie wystaw muzealnych. Jest to szansą do obcowania z autentyczną substancją zabytkową, co samo w sobie jest jedną z podstawowych wartości dziedzictwa kulturowego. Ponadto stwarzają możliwość niemal bezpośredniej integracji ze zwiedzającym poprzez pełniejszą interakcję ze zwiedzającymi. Takie możliwości daje organizowanie pokazów odtwórczych i warsztatów związanych, dzięki stworzeniu ośrodków archeologii doświadczalnej.

Czy jednak takie odtwórstwo pozostawia miejsce dla własnej interpretacji stanowisk archeologicznych? Czy takie narzucanie pewnej wizji historycznej związanej, np. z aspektami codziennego życia nie zamyka przed zwiedzającymi możliwości rozwijania własnych wyobrażeń, stawiania być może innych pytań, niż chcieliby tego naukowcy? Warto również zwrócić uwagę na samą formę prezentacji. W jakiej formie należy przedstawiać dziedzictwo archeologiczne by stało się atrakcyjne dla różnych grup turystów? Do jakich ustępstw może dopuścić naukowiec, aby zabytek nieruchomy stał się interesujący i czy należy doprowadzać do takich ustępstw?

W niniejszym referacie autorzy przedstawią trzy wybrane rekonstrukcje archeologiczne: skansen archeologiczny w Grudusku, grodzisko w Sopocie, będące filią Muzeum Archeologicznego w Gdańsku oraz Rezerwat Archeologiczny Zawodzie w Kaliszu.


Dominik Ziarkowski, dr (Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie) – Architektura w krajobrazie kulturowym Doliny Prądnika

Środkowa część Doliny Prądnika, objęta w r. 1956 ochroną w formie powstałego wówczas Ojcowskiego Parku Narodowego, stanowi wybitny przykład krajobrazu kulturowego, w którym bogaty świat przyrody splata się z dziełami człowieka. Ważne miejsce w ramach wytworów antropogenicznych zajmują zabytki architektury reprezentujące różne epoki – od średniowiecza aż do XX w. Występujące tutaj budowle są bardzo zróżnicowane pod względem typologicznym. Do najważniejszych przykładów należą powstałe w XIV w. zamki w Ojcowie (obecnie w formie ruiny) oraz w Pieskowej Skale (gruntownie przebudowany w 2. połowie XVI w., a po II wojnie światowej odrestaurowany i zaadaptowany na cele muzealne), a także barokowe założenie tzw. Pustelni bł. Salomei w Grodzisku. Oprócz tego na uwagę zasługuje zespół zabudowy uzdrowiskowej Ojcowa, powstały w okresie od drugiej połowy XIX w. do lat 30. ubiegłego stulecia, a także pojedyncze przykłady ludowego budownictwa mieszkalnego oraz przemysłowego. Zabytki te są interesujące nie tylko ze względu na swoje walory historyczno-artystyczne, ale także relacje z otoczeniem przyrodniczym, w którym często pełnią funkcję dominant lub akcentów krajobrazowych. Z tego powodu w 2001 r. przygotowany został wniosek o wpisanie krajobrazu kulturowego Doliny Prądnika na Listę UNESCO (jednym z konsultantów projektu był prof. Andrzej Tomaszewski), zaś dyrekcja Ojcowskiego Parku Narodowego stara się otoczyć ochroną również dobra kultury zlokalizowane na tym obszarze.

Referat ma na celu charakterystykę specyfiki krajobrazu kulturowego Doliny Prądnika ze szczególnym uwzględnieniem roli architektury. Omówione zostaną ponadto problemy dotyczące ochrony zabytków oraz krajobrazu okolic Ojcowa, w tym również kwestie związane z pojawiającymi się niekiedy konfliktami pomiędzy potrzebą ochrony przyrody, a dążeniem do eksponowania zabytków w krajobrazie (zabiegi tzw. ochronny czynnej na zboczu Góry Zamkowej w Ojcowie oraz na przedpolu zamku w Pieskowej Skale).